Een oproep om van je land te houden roept zelden weerstand op. Vrijwel iedereen voelt verbondenheid met de plek waar hij woont, opgroeide of zijn leven heeft opgebouwd. Liefde voor een land zit in herinneringen, in gewoonten, in verhalen die van generatie op generatie worden doorgegeven. Zij leeft in de taal die wij spreken, in de straten die wij herkennen en in de overtuiging dat wij iets willen doorgeven aan degenen die na ons komen.

Juist daarom trok een bericht op sociale media mijn aandacht. De schrijver riep Nederlanders op om van hun land te houden, zich uit te spreken bij verkiezingen en afscheid te nemen van een lange lijst politieke partijen die volgens hem verantwoordelijk zijn voor de problemen van vandaag.

De oproep klonk krachtig. De onderliggende gedachte intrigeerde mij nog meer.

Wanneer iemand zich beroept op de geschiedenis, is het immers interessant om te kijken wat die geschiedenis ons daadwerkelijk vertelt.

Geschiedenis heeft namelijk een bijzondere eigenschap. Zij laat zich niet eenvoudig gebruiken als bewijs voor een vooraf gekozen conclusie. Zodra je haar serieus bestudeert, ontstaat nuance. Dan blijken ontwikkelingen vaak ingewikkelder dan ze op het eerste gezicht lijken.

Dat geldt ook voor de Nederlandse politiek.

Wie terugkijkt naar de afgelopen vijftien jaar ziet een land dat vrijwel onafgebroken werd bestuurd door coalities rondom dezelfde dominante regeringspartij. Tegelijkertijd stonden verschillende partijen die tegenwoordig regelmatig worden aangewezen als onderdeel van het probleem jarenlang buiten de regering. Zij hadden geen ministers, geen staatssecretarissen en geen directe invloed op het dagelijkse bestuur van het land.

Toch worden zij regelmatig genoemd in één adem met partijen die jarenlang aan de knoppen zaten.

Dat is een interessant verschijnsel.

Kennelijk bestaat de behoefte om complexe ontwikkelingen terug te brengen tot een overzichtelijk verhaal. Een verhaal met duidelijke verantwoordelijken. Een verhaal waarin oorzaak en gevolg eenvoudig te herkennen zijn.

Dat verlangen is niet nieuw.

De geschiedenis laat zien dat samenlevingen in onrustige tijden vaak op zoek gaan naar overzicht. Mensen willen begrijpen waarom woningen schaars worden, waarom voorzieningen onder druk staan, waarom het vertrouwen in bestuur afneemt of waarom de samenleving verandert. Dat zijn begrijpelijke vragen. Zij verdienen serieuze antwoorden.

De verleiding ontstaat wanneer ingewikkelde vraagstukken worden samengebracht in één verklaring. Op dat moment verandert een zoektocht naar begrip langzaam in een zoektocht naar schuld.

Juist daar wordt geschiedenis bijzonder interessant.

Door de eeuwen heen zien we steeds opnieuw hoe politieke bewegingen steun verwerven door een groep aan te wijzen die verantwoordelijk zou zijn voor de problemen van de samenleving. Dat patroon keert terug in verschillende landen, verschillende tijden en verschillende politieke stromingen.

De aangewezen groep wisselt.

De methode blijft opvallend herkenbaar.

Een ingewikkeld probleem krijgt een eenvoudige oorzaak.

Een brede maatschappelijke ontwikkeling krijgt één verantwoordelijke.

Een verzameling frustraties krijgt een duidelijk doelwit.

Dat voelt aantrekkelijk. Het biedt helderheid in een complexe wereld.

Geschiedenis leert echter ook iets anders.

De grote maatschappelijke vraagstukken van een land verdwijnen zelden doordat een schuldige wordt aangewezen. Woningtekorten vragen om woningbouw. Problemen in het onderwijs vragen om investeringen en visie. Tekorten op de arbeidsmarkt vragen om keuzes die verder kijken dan de volgende verkiezing.

Geen van die vraagstukken laat zich oplossen door een zondebok.

Dat inzicht is minstens zo oud als de democratie zelf.

Juist daarom is het interessant om te kijken naar partijen die hun succes grotendeels bouwen op het aanwijzen van verantwoordelijken voor maatschappelijke problemen. Dat gebeurt aan de linkerzijde van het politieke spectrum. Dat gebeurt aan de rechterzijde van het politieke spectrum. De geschiedenis laat zien dat geen enkele politieke stroming immuun is voor die verleiding.

Toch valt op dat bepaalde partijen hun verhaal vrijwel volledig organiseren rondom het idee dat een specifieke groep verantwoordelijk is voor het verval van het land. Immigranten, politieke tegenstanders, journalisten, wetenschappers of bestuurders worden dan niet langer besproken als deelnemers aan een democratisch debat, doch als oorzaak van de problemen zelf.

Op dat moment verschuift de aandacht.

De vraag hoe een probleem opgelost kan worden verdwijnt langzaam naar de achtergrond.

De vraag wie de schuld krijgt komt centraal te staan.

Geschiedenis biedt op dat punt een waardevolle waarschuwing.

Niet omdat zij voorspelt wat er zal gebeuren.

Wel omdat zij laat zien wat er eerder gebeurde wanneer samenlevingen hun energie vooral richtten op schuldigen en minder op oplossingen.

Liefde voor een land vraagt daarom om meer dan verontwaardiging. Zij vraagt ook om nieuwsgierigheid. Om de bereidheid om feiten te onderzoeken. Om de moed om ingewikkelde antwoorden te accepteren wanneer eenvoudige antwoorden aantrekkelijker klinken.

Wie werkelijk van Nederland houdt, hoeft geen lijst met vijanden op te stellen.

Wie werkelijk van Nederland houdt, zal willen begrijpen hoe dit land geworden is wat het vandaag is. Inclusief de successen. Inclusief de fouten. Inclusief de gedeelde verantwoordelijkheid die daarbij hoort.

Geschiedenis is uiteindelijk geen gereedschap om politieke tegenstanders weg te zetten.

Geschiedenis is een spiegel. En een spiegel wordt pas waardevol wanneer wij bereid zijn erin te kijken.

Over de banner:

Deze banner is AI gegenereerd en wil slechts in beeld brengen dat heden en verleden met elkaar verbonden zijn. En dat we lessen moeten leren uit het verleden en niet opnieuw zondebokpolitiek moeten omarmen. Het draaiboek van de jaren 30 wordt ook nu weer afgedraaid. Daarmee vergelijk ik niet de personen met elkaar, maar de werkwijze!!

Wie slaapt in een democratie wordt wakker in een dictatuur!!