Over Else Marie Pade en het lied dat in een muur werd gekrast
Woord vooraf…
Onlangs kwam er op Instagram een fragment voorbij. Geen idee meer van wie of waarom, maar een vrouw vertelde over haar heldin: Else Marie Pade, uit Denemarken. Verzetsvrouw en componiste. Eén van haar stukken uit de oorlog heet Du og jeg og stjernerne – Jij en ik en de sterren.
Die titel trok me meteen, nog voordat ik het stuk had geluisterd. Ik heb haar opgezocht, gelezen wat ik kon vinden, en op basis daarvan onderstaand verhaal opgetekend. Geen historische reconstructie tot op de millimeter nauwkeurig, maar een verbeelding die zich in mij vormde. Misschien niet exact haar waarheid, maar wel de manier waarop het zich in mijn hoofd heeft afgespeeld.
“In september 1944 wordt een jonge Deense vrouw opgepakt door de Gestapo. Ze is twintig jaar oud en betrokken bij het verzet. Wat begon met het verspreiden van illegale kranten is uitgegroeid tot sabotageactiviteiten tegen de Duitse bezetter. Haar naam is Else Marie Pade. Ze wordt opgesloten. Eerst in een cel, later in het kamp Frøslev in Zuid-Denemarken. De wereld is teruggebracht tot steen, stilte en tijd.
In zo’n ruimte verandert je besef van alles. Uren verliezen hun ritme en rekken zich uit tot iets zwaars en ongrijpbaars. Gedachten krijgen meer volume dan geluid. De buitenwereld lijkt ver weg, maar juist daardoor kan het innerlijk onverwacht dichtbij komen.
Op een avond kijkt ze door het kleine raam van haar cel. Boven de oorlog, boven de muren, ziet ze een ster. En terwijl ze kijkt, gebeurt er iets wat haar hele verdere leven zal tekenen: ze hoort muziek.
Niet muziek die van buiten komt. Geen herinnering aan een melodie die ze eerder heeft ingestudeerd. Maar een volledig gevormd lied dat zich aandient in haar hoofd, alsof het al bestond en alleen nog gevonden moest worden. Een compositie die zich ontvouwt zonder instrument, zonder papier, zonder toestemming. In die nacht componeert ze mentaal het lied dat later bekend zal worden als Du og jeg og stjernerne – Jij en ik en de sterren.
De volgende ochtend heeft ze nog steeds niets om het vast te leggen. Geen potlood, geen notenbalk, geen piano. Maar ze weet dat wat ze heeft gehoord niet mag verdwijnen. En dus krast ze de noten in de muur van haar cel, met wat ze voorhanden heeft. De muur die bedoeld is om haar te begrenzen, wordt drager van iets wat zich niet laat begrenzen. Steen wordt partituur. Gevangenschap wordt klankkast.”
Dat moment zegt voor mij iets fundamenteels over muziek in tijden van oorlog. We spreken vaak over muziek als troost, als schoonheid, als cultuur. Maar in die cel was muziek geen versiering van het lijden. Het was een manier om mens te blijven. Wanneer vrijheid, veiligheid en toekomstperspectief worden afgenomen, blijft er één domein over waar geen bezetter bij kan: het innerlijk. In dat innerlijk kan nog steeds betekenis ontstaan. Muziek wordt dan geen achtergrond bij het drama, maar gereedschap om het te doorstaan. En kennelijk zelfs om eraan te ontsnappen, al is het maar van binnen.
De titel van het lied is eenvoudig: Jij en ik en de sterren. Geen strijdkreet. Geen politiek statement. Geen expliciete verwijzing naar de oorlog. Juist die eenvoud maakt het zo krachtig. Oorlog probeert relaties te breken, mensen te isoleren en toekomst te verduisteren. Door te zingen over “jij”, over “ik” en over de sterren, herstelt Else Marie precies dat wat onder druk staat: verbondenheid en hoop.
De ster boven haar celraam wordt een ankerpunt. Iets wat blijft wanneer systemen instorten en machten verschuiven.
Ik herken dat. Mijn vriendin woont in Libanon. Slechts één uur tijdverschil. Bijna gelijktijdig gaan we de nacht in. We kunnen dezelfde maan zien. Dat idee – dat we onder dezelfde hemel staan – geeft ons verbondenheid en hoop. Misschien is dat wat sterren doen. Ze relativeren afstand. Ze overbruggen muren.
Na de oorlog groeit Else Marie Pade uit tot een pionier van de elektronische muziek in Denemarken. Ze werkt met bandrecorders, experimenteert met klank en ruimte en zoekt naar nieuwe vormen van compositie. Maar wie haar latere werk beluistert, hoort nog altijd diezelfde kern: geluid is meer dan esthetiek. Het is ervaring. Het is ruimte. Het is vrijheid.
Wanneer je vandaag luistert naar Du og jeg og stjernerne, hoor je geen bombastisch oorlogsverhaal. Het stuk is intiem, bijna breekbaar. En juist daardoor wordt het universeel. Het herinnert eraan dat verzet niet altijd luid is. Soms bestaat het uit het weigeren om innerlijk gevangen te raken. Soms uit het blijven componeren wanneer alles om je heen zwijgt.
Misschien is dat waarom dit verhaal mij zo raakt. We leven niet in een bezet land, maar velen ervaren druk, onzekerheid of innerlijke beklemming. Ook wij kennen muren, al zijn ze vaak onzichtbaar. De vraag die dit verhaal ons stelt, is niet historisch maar existentieel: wat hoor jij wanneer het stil wordt? En durf je dat vast te leggen, zelfs als het alleen in steen kan?
Muziek kan worden verboden, gecensureerd of overstemd. Maar zolang een mens in staat is een melodie te horen – desnoods alleen in het hoofd – en betekenis te geven aan wat hij of zij ervaart, is er een vorm van vrijheid die niet te confisqueren valt. In die zin is het lied uit 1944 niet alleen een compositie uit oorlogstijd, maar een blijvend getuigenis van innerlijke onafhankelijkheid.
En ergens, boven elke muur, staan altijd nog de sterren.
Wat voel en ervaar jij bij dit bijzondere muziekstuk?
Hier vind je het stuk “Du og jeg og stjernerne”, wat ze in de gevangenis schreef:
En dit is een playlist van Else Marie Pade (waar dit stuk niet in staat trouwens):
