Winnaars, verliezers en wat de uitslag écht laat zien
De uitslagen van de gemeenteraadsverkiezingen zijn binnen. Zoals altijd ontstaat direct de reflex om winnaars en verliezers aan te wijzen, verschuivingen te duiden en conclusies te trekken over de staat van het land. Toch vraagt deze uitslag om iets meer zorgvuldigheid. Niet omdat de cijfers onduidelijk zijn, maar omdat het speelveld waarop ze tot stand komen dat wél is.
Er is nog een andere winnaar die minder vaak wordt benoemd, terwijl die misschien wel de belangrijkste is. De opkomst ligt duidelijk hoger dan bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen. Meer mensen hebben de moeite genomen om hun stem uit te brengen. Dat is winst. Voor de democratie, voor de betrokkenheid, voor het besef dat meedoen ertoe doet.
Lokale partijen: opnieuw de grootste
Lokale partijen zijn wederom de grote winnaar. Met een groei van 31,3% naar 34,2% en ruim 3.300 zetels bevestigen zij een trend die al jaren zichtbaar is. Dat is geen toeval. Lokale partijen opereren dicht op de leefwereld van inwoners, zijn zichtbaar en aanspreekbaar, en worden minder beoordeeld op ideologie dan op herkenbaarheid en vertrouwen.
Deze winst zegt dan ook minder over een politieke richting, en meer over waar mensen zich gehoord voelen. De lokale politiek blijft daarmee de plek waar vertrouwen nog relatief tastbaar is.
Landelijke partijen: verschuiving zonder aardverschuiving
Kijkend naar de landelijke partijen ontstaat een gemengd beeld. GroenLinks-PvdA blijft met 14,6% de grootste landelijke speler, ondanks een duidelijke daling ten opzichte van vier jaar geleden. VVD en CDA bewegen zich stabiel rond de 11 à 12 procent en behouden hun positie. D66 laat herstel zien en groeit in zowel zetels als stemmen.
De meest opvallende beweging komt van Forum voor Democratie, dat groeit van 1,1% naar 4% en zijn zetelaantal ruim vervijfvoudigt. Ook partijen als PVV, JA21 en BBB laten groei zien, al blijft hun absolute aandeel beperkt. Tegelijk verliezen partijen als ChristenUnie en SP zichtbaar terrein.
Het totaalbeeld laat geen politieke aardverschuiving zien, wel een herschikking van accenten binnen het bestaande landschap.
Hoe deze cijfers gelezen moeten worden
Deze uitslag vraagt om een zorgvuldige vergelijking. Lokale partijen kunnen één op één worden vergeleken met vier jaar geleden, omdat zij op hetzelfde speelveld opereren.
Voor landelijke partijen ligt dat genuanceerder. Partijen die in vrijwel alle gemeenten meedoen, zoals GroenLinks-PvdA, VVD, CDA en D66, laten zich goed vergelijken met eerdere lokale verkiezingen en geven voorzichtig ook een indicatie richting landelijke verhoudingen.
Voor partijen die slechts in een beperkt aantal gemeenten deelnemen, zoals PVV en Forum voor Democratie, geldt dat hun groei lokaal zichtbaar is, maar niet zonder meer vertaald kan worden naar een landelijk beeld. Niet elke partij staat immers overal op het stembiljet.
Daarmee ontstaat een gelaagd inzicht: betrouwbaar waar het kan, terughoudend waar het moet.
Wat deze uitslag vooral laat zien
Wanneer je door de cijfers heen kijkt, ontstaat een helder patroon. De lokale politiek groeit. Het politieke midden blijft lokaal stevig aanwezig en partijen aan de flanken winnen op specifieke plekken terrein.
Die laatste ontwikkeling is zichtbaar en relevant. Tegelijk is zij geconcentreerd en niet overal even sterk. Dat maakt de duiding complexer dan een simpele conclusie over een verschuiving in één richting.
Wat deze uitslag vooral laat zien, is dat kiezers lokaal anders stemmen dan landelijk. Minder ideologisch, meer relationeel. Minder gericht op grote verhalen, meer op de directe leefomgeving.
Terugkijkend op het vierluik
In de afgelopen week heb ik vier partijen onder de loep genomen: VVD, PVV, JA21 en Forum voor Democratie. Vier partijen die ieder op hun eigen manier een rol spelen in het huidige politieke landschap, en die samen een goed beeld geven van wat er aan de rechterkant van dat landschap beweegt. De vraag na deze verkiezingen is dan ook logisch: hoe hebben zij het er daadwerkelijk vanaf gebracht?
Om die vraag goed te beantwoorden, moeten twee factoren worden gecorrigeerd: opkomst en deelname. Een hogere opkomst zorgt automatisch voor meer stemmen, en deelname in meer gemeenten vergroot het bereik. De zuiverste vergelijking zit daarom in het percentage stemmen.
Daarin blijft de VVD stabiel. PVV en JA21 laten een lichte stijging zien, maar die valt samen met een sterke uitbreiding van het aantal gemeenten waarin zij meedoen. Hun groei zit dus voor een belangrijk deel in bereik. Forum voor Democratie laat een ander beeld zien. De partij groeit niet alleen in deelname, maar ook sterk in percentage, van 1,1% naar 4%.
Daarmee is FvD de enige van deze vier partijen waar, na correctie voor opkomst en deelname, duidelijke electorale groei zichtbaar blijft.
Forum voor Democratie: winnaar zonder felicitatie
Ja, Forum voor Democratie is één van de grote winnaars van deze verkiezingen. Dat valt niet te ontkennen. De groei in zetels en stemmen is significant en op meerdere plekken zichtbaar. En toch hoort daar voor mij geen felicitatie bij.
Een verkiezingsuitslag erkennen is iets anders dan een overwinning waarderen. Partijen die groeien op basis van het normaliseren van extreem gedachtegoed, het oprekken van democratische grenzen en het onvoldoende nemen van verantwoordelijkheid voor wie zij op verkiesbare posities zetten, winnen niet op een manier die respect afdwingt. Dat is geen overwinning.
Zoals gelijk krijgen niet hetzelfde is als gelijk hebben, zo kan een verkiezingsuitslag electorale winst tonen zonder dat die winst respect afdwingt.
De groei van Forum voor Democratie is daarmee niet alleen een politieke ontwikkeling, maar ook een signaal. Niet alleen over die partij zelf, maar over wat blijkbaar aanspreekt, wat resoneert en wat ruimte krijgt.
Het echte verhaal zit niet in het aantal zetels, maar in de vraag waarom deze boodschap tractie krijgt. Het zit ook niet in de uitslag zelf, maar in wat wij als samenleving onderweg zijn gaan accepteren.
En precies daar begint de volgende vraag. Niet wie er gewonnen heeft, maar wat wij als samenleving dreigen te verliezen.
Daar ga ik in mijn andere uitslagblog verder op in. Daarin staan niet de cijfers centraal, maar de maatschappelijke en emotionele betekenis van deze uitslag.
Met “Everybody Wants to Rule the World” van Tears for Fears voeg ik bewust een extra laag toe aan deze muziekzaterdag. Het nummer raakt aan de menselijke drang naar invloed en controle, precies datgene wat onder veel politieke bewegingen ligt. Tegelijkertijd laat het horen hoe die drang kan kantelen, van verantwoordelijkheid naar overheersing, en hoe dun de lijn is tussen richting geven en het verliezen van wat ons als samenleving bij elkaar houdt.
De blogs van het 4-Luik “Wanneer het midden verschuift” van de afgelopen weken zijn hier te vinden.
- PVV – emotie en zondebokpolitiek
- FvD – framing en democratische weerbaarheid
- JA21 – bestuurlijke normalisering van radicaal-rechtse frames
- VVD – de verschuiving van het liberale midden
Ter begeleiding van het 4-luik waren er ook nog de volgende blogs:
