Eenmaal uitgesproken kunnen woorden een eigen leven gaan leiden. Ze bereiken iemand, krijgen betekenis en kunnen vervolgens veel langer blijven bestaan dan het gesprek waarin ze werden uitgesproken. Een achteloze opmerking kan jaren later nog herinnerd worden, terwijl een paar bemoedigende woorden iemand het vertrouwen kunnen geven om een stap te zetten die hij eerder niet aandurfde. We gebruiken woorden voortdurend, vaak zonder uitgebreid stil te staan bij wat ze bij een ander teweegbrengen. Toch zijn ze een van de krachtigste middelen waarmee wij invloed uitoefenen op de wereld om ons heen.
Ooit hoorde ik het verhaal van een jongen die moeite had zijn boosheid te beheersen. Zijn vader gaf hem een zak spijkers en vertelde hem dat hij iedere keer wanneer hij zijn woede niet onder controle had, een spijker in een houten plank moest slaan. Aanvankelijk kwamen er dagelijks nieuwe spijkers bij. Geleidelijk leerde de jongen zijn boosheid beheersen, totdat er een dag kwam waarop hij geen enkele spijker meer hoefde te slaan. Zijn vader gaf hem vervolgens een nieuwe opdracht. Voor iedere dag waarop hij zijn boosheid wist te beheersen, mocht hij een spijker uit het hout verwijderen.
Uiteindelijk waren alle spijkers verdwenen. Zijn vader wees hem op de gaten die waren achtergebleven. De spijkers kon hij verwijderen, de sporen ervan bleven zichtbaar. Het verhaal wordt vaak gebruikt om kinderen duidelijk te maken dat kwetsende woorden gevolgen kunnen hebben die niet zomaar verdwijnen wanneer we onze excuses aanbieden. Het is een eenvoudige vergelijking die iets wezenlijks laat zien over de invloed van onze woorden.
Toch vertelt het verhaal slechts een deel van wat woorden kunnen betekenen. Want zoals woorden iemand kunnen beschadigen, kunnen ze ook vertrouwen geven, verbinden en mensen helpen zichzelf of de wereld anders te bekijken. Een oprechte waardering kan jarenlang blijven hangen. Een docent die vertrouwen uitspreekt in een leerling, kan daarmee een ontwikkeling in gang zetten waarvan hij zelf nooit de volledige betekenis zal kennen. Woorden laten sporen achter, zowel wanneer ze pijn doen als wanneer ze iemand verder helpen.
De werkelijkheid die woorden creëren
Tijdens een overdenking hoorde ik eens een persoonlijk verhaal over iemand die voor het eerst kennismaakte met de Adventkerk. Een godsdienstleraar had hem gewaarschuwd dat adventisten een sekte zouden zijn. Die uitspraak had invloed op de manier waarop hij naar deze geloofsgemeenschap keek, nog voordat hij zelf de gelegenheid had gehad haar te leren kennen. Later ontdekte hij dat zijn eigen ervaringen niet vanzelfsprekend overeenkwamen met het beeld dat hem eerder was meegegeven.
Wat mij in dat verhaal raakte, was niet zozeer de religieuze achtergrond. Het was het besef hoe gemakkelijk woorden onze werkelijkheid kunnen vormen voordat we die werkelijkheid zelf hebben onderzocht.
Stel je voor dat je een nieuwe collega krijgt. Voordat je hem ontmoet, vertellen anderen je dat hij lastig is, voortdurend kritiek heeft en altijd zijn eigen zin wil doordrijven. Wanneer je hem vervolgens ontmoet, is de kans groot dat je zijn gedrag vanuit dat beeld interpreteert. Zijn kritische vragen kunnen dan bevestigen wat je vooraf al dacht te weten.
Stel je vervolgens voor dat diezelfde collega vooraf wordt omschreven als iemand die zelfstandig denkt, betrokken is en graag verantwoordelijkheid neemt. De persoon is niet veranderd en zijn gedrag evenmin. Toch zul je zijn kritische vragen waarschijnlijk anders ontvangen.
De woorden waarmee iemand wordt beschreven, beïnvloeden de betekenis die wij aan zijn gedrag geven. En daarmee kunnen woorden onze houding tegenover iemand bepalen die we nog nauwelijks kennen.
Dat mechanisme beperkt zich niet tot onze persoonlijke relaties. We herkennen het in het onderwijs, op de werkvloer, in de politiek en in maatschappelijke discussies. De woorden waarmee mensen, gebeurtenissen en ontwikkelingen worden beschreven, bepalen mede hoe wij ze begrijpen. Wie voortdurend hoort dat een bepaalde groep een bedreiging vormt, zal die groep anders tegemoet treden dan iemand die over dezelfde mensen hoort dat zij mogelijkheden en talenten meebrengen.
Dat betekent niet dat iedere beschrijving onjuist is of dat negatieve ervaringen verzwegen moeten worden. Het betekent dat we ons moeten realiseren dat woorden vrijwel altijd meer overbrengen dan uitsluitend feiten. Ze dragen ook de ervaringen, emoties, overtuigingen en bedoelingen van degene die ze uitspreekt. En juist daarom doen woorden ertoe.
Wat denken wij eigenlijk te weten?
In mijn vorige blog, *A Pinch of Wisdom*, stond ik stil bij de verhouding tussen kennis en wijsheid. Daarbij onderzocht ik hoe belangrijk het is om nieuwsgierig te blijven naar wat we nog niet weten en bereid te zijn onze bestaande overtuigingen opnieuw te onderzoeken.
Die gedachte krijgt een extra dimensie wanneer we beseffen hoeveel van onze kennis via de woorden van anderen tot ons is gekomen.
Vanaf onze geboorte leren we de wereld begrijpen door wat anderen ons vertellen. Onze ouders geven woorden aan wat we zien en ervaren. Leraren helpen ons verbanden te ontdekken. Vrienden, collega’s en mensen die we onderweg ontmoeten, voegen daar hun eigen inzichten en ervaringen aan toe. Zo bouwen we geleidelijk een beeld op van de werkelijkheid.
Dat is een noodzakelijk en waardevol proces. We kunnen onmogelijk alles zelf ervaren of onderzoeken. Tegelijkertijd betekent het dat een aanzienlijk deel van wat wij denken te weten, mede is gevormd door de woorden en interpretaties van anderen. En dan ontstaat een interessante vraag. Hoeveel van onze overtuigingen zijn gebaseerd op wat we zelf hebben onderzocht, en hoeveel hebben we ooit van iemand anders gehoord en vervolgens als waarheid aangenomen? Daarbij gaat het niet uitsluitend om de inhoud van wat ons verteld wordt. Ook de manier waarop die inhoud wordt verwoord, speelt een rol. Een gebeurtenis kan vanuit verschillende perspectieven worden beschreven, waarbij iedere beschrijving een ander gevoel oproept. De feiten kunnen grotendeels overeenkomen, terwijl de betekenis die wij eraan geven sterk verschilt.
Wijsheid vraagt daarom ook dat we leren herkennen hoe woorden ons beïnvloeden. Dat we begrijpen dat een overtuigend verhaal nog niet vanzelfsprekend een volledig verhaal is. Dat we bereid blijven verder te kijken dan de woorden waarmee iemand anders de werkelijkheid voor ons heeft ingekleurd.Want wie zich bewust wordt van de invloed van woorden, krijgt ook meer ruimte om zelf betekenis te geven aan wat hij hoort.
De verantwoordelijkheid van onze eigen woorden
Daarmee verandert ook de manier waarop we naar onze eigen woorden kunnen kijken. Wanneer we begrijpen dat woorden het beeld van anderen kunnen vormen, kunnen we niet voorbijgaan aan de verantwoordelijkheid die dat met zich meebrengt. Iedere keer wanneer wij over iemand spreken, dragen we bij aan het beeld dat een ander van die persoon ontwikkelt. Iedere keer wanneer we een gebeurtenis beschrijven, kiezen we woorden die mede bepalen hoe ons verhaal wordt ontvangen.
Dat betekent niet dat we voortdurend op onze woorden moeten letten uit angst iemand te kwetsen. Eerlijke kritiek, een moeilijke boodschap of een ongemakkelijke waarheid kan juist noodzakelijk zijn. Ook woorden die pijn doen, kunnen uiteindelijk bijdragen aan inzicht en persoonlijke groei. De vraag is vooral vanuit welke bedoeling we spreken en of we ons bewust zijn van de mogelijke gevolgen.
Willen we iemand helpen begrijpen wat er speelt, of willen we vooral ons eigen gelijk bevestigen? Proberen we een situatie zorgvuldig te beschrijven, of kiezen we bewust woorden die een ander in een bepaald daglicht plaatsen? En wanneer we boos of teleurgesteld zijn, spreken we dan vanuit de behoefte iets op te lossen, of vanuit het verlangen dat de ander voelt wat wij voelen?
Dat zijn vragen die we onszelf niet altijd gemakkelijk stellen. Het is doorgaans eenvoudiger om de gevolgen van andermans woorden te herkennen dan kritisch te kijken naar de woorden die we zelf gebruiken. Toch begint juist daar een belangrijk deel van onze persoonlijke ontwikkeling. Wanneer we begrijpen wat woorden met mensen kunnen doen, kunnen we bewuster kiezen hoe we ze gebruiken. Dat geldt ook voor de woorden die we tegen onszelf zeggen. Wie zichzelf voortdurend vertelt dat iets toch niet zal lukken, kan geleidelijk zijn eigen mogelijkheden beperken. Wie leert zijn onzekerheden onder woorden te brengen zonder zichzelf voortdurend te veroordelen, creëert ruimte om te groeien.
Woorden vormen dus niet uitsluitend onze relaties met anderen. Ze beïnvloeden ook de relatie die we met onszelf hebben.
De vrijheid om zelf betekenis te geven
Vrijheid is voor mij een belangrijk begrip. Ik geloof dat ieder mens de ruimte moet hebben zelfstandig keuzes te maken en zijn eigen leven vorm te geven. Tegelijkertijd vraag ik me af hoe zelfstandig onze keuzes werkelijk zijn wanneer we ons onvoldoende bewust zijn van de invloed die anderen op onze gedachten uitoefenen. We kunnen onszelf als onafhankelijk beschouwen en toch jarenlang vasthouden aan overtuigingen die ooit door de woorden van iemand anders zijn ontstaan. Een oordeel over een persoon, een beeld van een bevolkingsgroep of zelfs een overtuiging over onze eigen mogelijkheden kan diep verankerd raken zonder dat we nog precies weten waar die gedachte vandaan komt.
De vrijheid om zelfstandig te denken vraagt daarom meer dan de mogelijkheid onze mening te uiten. Ze vraagt ook de bereidheid te onderzoeken hoe die mening is ontstaan.
Wanneer iemand iets over een ander vertelt, kunnen we luisteren zonder het onmiddellijk als waarheid over te nemen. We kunnen proberen te begrijpen vanuit welke ervaring iemand spreekt en tegelijkertijd ruimte houden voor andere perspectieven. We kunnen erkennen dat woorden ons raken zonder automatisch vanuit die emotie te reageren. Daarin ligt voor mij een wezenlijke vorm van vrijheid.
We hebben niet altijd invloed op wat anderen tegen ons zeggen. We kunnen evenmin voorkomen dat mensen over ons spreken of ons beoordelen vanuit hun eigen overtuigingen. Wat we wel kunnen ontwikkelen, is het vermogen om bewuster om te gaan met de betekenis die we aan hun woorden geven. Dat betekent niet dat kwetsende woorden hun invloed verliezen zodra we besluiten ze anders te bekijken. De gaten uit het verhaal van de spijkers verdwijnen niet vanzelf. Ervaringen kunnen diep ingrijpen en hun gevolgen kunnen lang voelbaar blijven. Toch hoeven die ervaringen niet onder alle omstandigheden te bepalen hoe wij onszelf blijven zien of hoe wij anderen tegemoet treden. Vrijheid ontstaat ook wanneer we ontdekken dat we niet iedere overtuiging hoeven vast te houden die ooit door de woorden van een ander in ons is ontstaan.
Wat onze woorden achterlaten
Ik denk nog weleens terug aan mensen die op belangrijke momenten iets tegen mij hebben gezegd. Woorden die me aan het denken zetten, die vertrouwen gaven of die mijn kijk op een situatie veranderden. Vaak zullen degenen die ze uitspraken zich dat gesprek nauwelijks meer herinneren. Voor hen was het een opmerking in een gesprek, terwijl diezelfde woorden voor mij een betekenis kregen die veel langer bleef bestaan. Andersom zullen er ongetwijfeld mensen zijn die zich woorden van mij herinneren waarvan ik zelf niet meer weet dat ik ze ooit heb uitgesproken. Dat besef maakt de verantwoordelijkheid voor onze woorden heel persoonlijk.
We kunnen niet voortdurend voorspellen welke betekenis onze woorden voor een ander zullen krijgen. Wat we wel kunnen doen, is proberen zorgvuldig te spreken, oprecht te luisteren en bereid te blijven onze eigen woorden en overtuigingen te onderzoeken. Daarmee komen wijsheid en menselijkheid dicht bij elkaar. Wijsheid helpt ons begrijpen hoe woorden onze gedachten en overtuigingen beïnvloeden. Menselijkheid vraagt dat we met dat inzicht ook verantwoordelijkheid nemen voor de invloed die onze eigen woorden op anderen kunnen hebben.
Het verhaal van de jongen en zijn spijkers blijft daarbij een treffende herinnering. Alleen zie ik naast de gaten in het hout inmiddels ook iets anders. Ik denk aan alle woorden die mensen vertrouwen hebben gegeven, die begrip mogelijk maakten en die iemand hielpen een nieuwe richting te vinden.
Ook die woorden laten sporen achter.
En als we ons realiseren hoeveel invloed woorden kunnen hebben op het leven van een ander, wordt de vraag welke woorden we kiezen ineens een stuk betekenisvoller.
