Vanmorgen las ik een post van Nikki van Wijk die mij aan het denken zette. Zij schreef over victim blaming naar aanleiding van uitspraken van Wierd Duk over een jonge vrouw die slachtoffer werd van ernstig geweld. Haar analyse was helder. Op het moment dat de aandacht verschuift van de daders naar het gedrag van het slachtoffer, verandert ook de richting van het gesprek. De vraag wordt niet langer wat iemand een ander heeft aangedaan, maar welke keuzes het slachtoffer zelf heeft gemaakt.

Ik herkende die observatie onmiddellijk.

Toch bleef mijn aandacht na het lezen niet hangen bij victim blaming zelf. Mijn gedachten gingen een andere kant op. De casus werd voor mij een voorbeeld van iets dat ik de afgelopen jaren steeds vaker meen te herkennen. Niet één uitspraak baart mij zorgen, wel de manier van denken die erachter zichtbaar wordt.

Het lijkt alsof bepaalde maatschappelijke discussies niet langer beginnen met nieuwsgierigheid naar de feiten. De conclusie lijkt al gereed te liggen, waarna de werkelijkheid zorgvuldig wordt aangepast zodat zij bij die conclusie past. Argumenten worden geen middel meer om een standpunt te onderzoeken. Zij worden een middel om een bestaand wereldbeeld te beschermen. Dat is eng maar wezenlijk verschil.

Iedereen kijkt vanuit zijn eigen overtuigingen naar de wereld. Dat is volkomen menselijk. Niemand begint een discussie als een blanco blad papier. En juist daarom vraagt een gezonde democratie om iets anders: de bereidheid om een overtuiging opnieuw tegen het licht te houden wanneer nieuwe feiten zich aandienen. En daar begint mijn zorg. Wanneer een jonge vrouw slachtoffer wordt van geweld, zou de eerste vraag moeten gaan over het handelen van de daders. Toch ontstaat met enige regelmaat een andere beweging. Waarom stapte zij in die auto? Waarom was zij daar? Waarom maakte zij die keuze?

Dat lijken op zichzelf natuurlijk redelijke vragen. Alleen verschuift daarmee ongemerkt het zwaartepunt van het gesprek. De verantwoordelijkheid krijgt een andere richting. Dit komt niet doordat de feiten daarom vragen, dat komt doordat zij passen binnen een bredere overtuiging over eigen verantwoordelijkheid, maatschappelijke orde en individuele keuzes.

Diezelfde manier van redeneren herken ik op meer plaatsen. Bij klimaatverandering verschuift de aandacht regelmatig van wetenschappelijke inzichten naar de vermeende motieven van wetenschappers. Bij discriminatie verschuift de discussie geregeld van de ervaring van degene die wordt buitengesloten naar de vraag of iemand zich niet te snel gekwetst voelt. Bij migratie worden uiteenlopende maatschappelijke problemen regelmatig samengebracht onder één oorzaak, terwijl de werkelijkheid veel complexer blijkt te zijn. Ook het vertrouwen in journalistiek of wetenschap wordt steeds vaker beoordeeld op basis van de uitkomst die iemand verwacht, in plaats van de kwaliteit van het onderzoek of de onderbouwing. Steeds opnieuw zie ik hetzelfde patroon terugkomen: De conclusies lijken vooraf al vast te staan. De feiten worden vervolgens gerangschikt totdat zij in dat beeld passen.

Juist daardoor bleef één gedachte bij mij hangen. Wanneer iemand werkelijk gelooft dat vrouwen veiliger zijn wanneer zij zich anders kleden, minder alleen op pad gaan of voortdurend rekening houden met wat anderen zouden kunnen doen, waar eindigt die redenering dan? Het logische eindpunt is een samenleving waarin de bewegingsvrijheid van vrouwen steeds verder wordt beperkt. Hun kleding wordt voorgeschreven. Hun aanwezigheid in de openbare ruimte afhankelijk wordt van begeleiding. Hun veiligheid wordt gezocht in beperkingen van hun vrijheid.

Opvallend genoeg zijn dat juist de maatschappelijke modellen waar dezelfde opiniemakers zich vaak krachtig tegen afzetten wanneer zij met religieuze of culturele tradities worden verbonden. Die paradox intrigeert mij. Blijkbaar draait de discussie niet werkelijk om kleding. Ook veiligheid alleen verklaart deze redenering niet volledig. De achterliggende overtuiging blijkt sterker dan de consequenties die eruit voortvloeien. Zodra een overtuiging belangrijker wordt dan haar eigen logica, ontstaat een opmerkelijk verschijnsel. Tegenstrijdigheden vormen geen aanleiding meer om opnieuw na te denken. Zij worden eenvoudig opgenomen in hetzelfde verhaal.

Dat is geen eigenschap van één politieke stroming. De geschiedenis laat zien dat ieder ideologisch kamp daarvoor vatbaar kan worden. Juist daarom verdient dit patroon aandacht. Het begint namelijk nooit met grote leugens, maar het begint vrijwel altijd met kleine verschuivingen in de manier waarop wij naar de werkelijkheid kijken.

Een voorbeeld wordt een symbool.

Een incident wordt een bevestiging.

Een uitzondering wordt een bewijs.

Langzaam verandert de vraag van: wat is hier gebeurd? naar: hoe past dit in wat ik al dacht? Dat lijkt ogenschijnlijk maar een subtiel verschil. Toch bepaalt juist dat verschil de kwaliteit van een democratische samenleving. Democratie leeft immers niet alleen van verkiezingen of vrijheid van meningsuiting. Zij leeft ook van intellectuele eerlijkheid. Van de bereidheid om feiten serieus te nemen, zelfs wanneer zij ongemakkelijk zijn. Van het vermogen om een eigen overtuiging bij te stellen zonder dat dit voelt als verlies.

En juist daarom waardeerde ik de post van Nikki. Niet alleen vanwege haar beschouwing over victim blaming, al onderschrijf ik die volledig. Haar verhaal bracht mij vooral bij een fundamentelere vraag.

Wat gebeurt er met een samenleving wanneer overtuigingen belangrijker worden dan de werkelijkheid?

Dat is geen vraag die alleen over één opiniemaker gaat. Ook niet over één politieke stroming. Het is een vraag die ieder van ons zichzelf met regelmaat mag stellen. Op het moment dat wij alleen nog feiten toelaten die ons eigen gelijk bevestigen, verliezen wij ongemerkt iets kostbaars.

Dan zoeken wij geen waarheid meer.

Dan zoeken wij bevestiging.

En juist op dat moment wordt de afstand tussen overtuiging en werkelijkheid iedere dag een beetje groter.