over onmenselijkheid op de socials

Het is een bekend ritueel op sociale media: je deelt een goed onderbouwd standpunt, verwijst naar feiten en bronnen, blijft respectvol. Binnen enkele minuten verschijnen de eerste reacties—maar niet op je argumenten. Jij bent het onderwerp. Jij wordt het probleem. Je integriteit, je achtergrond, je bedoelingen: alles komt onder vuur. Het gebeurt op X en Facebook, maar net zo goed op LinkedIn, waar het ogenschijnlijk “professionele” decor vaak slechts een dunne laag vernis blijkt.

De afgelopen tijd was ik lid van een Facebook-groep voor fans van Geert Wilders. Ik postte daar geregeld mijn bevindingen over de extreemrechtse uitspraken van Wilders en de gevolgen daarvan voor onze democratische rechtstaat. Ik verzamelde een reeks reacties en verwerkte die in een banner. Wat mij treft: er is letterlijk niemand die de inhoud pakt. Geen weerlegging, geen tegenargument, geen nieuwsgierige vraag. Wel persoonlijke aanvallen, verdachtmakingen en soms dreigementen. Het gesprek klapt dicht nog vóór het begonnen is.

Hoe een discussie onmenselijk wordt

Identiteit boven argument. Waarheid wordt een teamkleur. Als een feit je groepsidentiteit lijkt te bedreigen, wint loyaliteit het van nieuwsgierigheid. De redeneerfout is simpel: “Jij bent niet zoals wij, dus wat jij zegt kan niet kloppen.” Daarmee wordt de mens achter de mening onzichtbaar.

Algoritmes belonen extremen. Platforms versterken wat schuurt, schokt en triggert. Matige nuance haalt zelden de top van de tijdlijn. Wie de nuance wél zoekt, valt weg in stilte; wie uithaalt, wordt beloond met bereik. Zo verschuift de norm ongemerkt.

Vermoeidheid en wantrouwen. In een tijd van permanente prikkels en crisisnieuws is het makkelijker om een label te plakken dan om een tekst echt te lezen. Vermoeidheid maakt vatbaar voor slogans, wantrouwen voor complotten. Wie moe is, reageert korter, harder, platter.

Propaganda als ruismachine. Voortdurende herhaling van halve waarheden en leugens laat twijfel wortelen. Niet om je te overtuigen van één grote leugen, maar om je gevoel voor richting uit te schakelen. “Als niemand het zeker weet, is alles geoorloofd.” Dan verschuiven grenzen: van scherpe kritiek naar ontmenselijking, van debat naar dreiging.

Wat ik merkte in de Wilders-groep

Wanneer ik wees op letterlijk gedane uitspraken of aantoonbare feiten, volgde zelden een inhoudelijke repliek. In plaats daarvan: motieven toedichten (“jij haat… jij bent…”), het framen van mijn persoon, en uiteindelijk het zaaien van angst: “Pas op… wij weten je te vinden.” Dat patroon zegt niets over iedere individuele aanhanger, maar wel iets over de dynamiek die ontstaat als de toon wordt gezet door angst en vijanddenken. Het is precies die dynamiek die onmenselijkheid normaliseert.

De prijs die we samen betalen

Wie systematisch persoonlijk aangevallen wordt, gaat zichzelf censureren. Wie dreigingen ziet, zwijgt vaker. En wie zwijgt, laat de harde stemmen de norm bepalen. Zo verschuift het midden niet omdat het overtuigd is, maar omdat het uitgeput raakt. Intussen brokkelt het vertrouwen in instituties af—media, wetenschap, verkiezingen, de rechterlijke macht. Als rechters “de vijand” worden en journalisten “het probleem”, staat de deur open naar willekeur. Democratie is geen gevoel; het is een set afspraken die alleen werkt als we haar menselijk onderhouden: met feiten, checks and balances, en de bereidheid ons ongelijk toe te geven als het daar nu eenmaal ligt.

Wat helpt—geen wondermiddelen, wel werk

1. Begin op inhoud, eindig met grenzen. Ik ga het debat aan zolang het over argumenten gaat. Bij persoonlijke aanvallen benoem ik de grens: “Graag terug naar het punt.” Bij dreiging: vastleggen en melden. Geen discussie.
2. Vraag door op het bewijs. “Welke bron gebruik je? Wat is het beste tegenargument tegen je eigen standpunt?” Wie bereid is dat gesprek te voeren, wil vaak wél over inhoud praten.
3. Noem gedrag, niet identiteit. “Deze uitspraak is onjuist/ontmenselijkend” in plaats van “jij bent…”. Zo laat je ruimte om terug te keren naar het onderwerp.
4. Erken het echte probleem als het er is. Onvrede over wonen, zorg of veiligheid is niet onzin. Juist daarom verdienen feiten en oplossingen voorrang boven zondebok-politiek.
5. Bescherm je energie. Mute, blok en rapporteer zonder schuldgevoel. Je waardigheid is geen ruilmiddel voor “bereik”.
6. Bouw aan veilige ruimtes. Creëer plekken waar nieuwsgierige vragen wél welkom zijn en waar de spelregels helder zijn. Menselijkheid groeit in gemeenschappen die haar oefenen.
7. Herhaal kalm de feiten. Niet omdat de ander ze meteen aanneemt, maar omdat je zo het publieke gesprek voedt. De stille meelezers zijn talrijker dan je denkt.

Menselijkheid is geen zwaktebod

De verleiding is groot om terug te schelden. Begrijpelijk—maar het bevestigt precies het frame dat we zouden moeten doorbreken: dat er alleen nog “wij” en “zij” bestaan. Menselijkheid is niet soft. Het is een discipline. Het vraagt dat we standvastig blijven op de inhoud én zacht op de persoon—zacht als in: de ander blijft een mens, zelfs als zijn woorden dat vergeten.

Dat betekent niet dat alles mag. Dreiging is geen mening. Racisme is geen “pittige toon”. Het recht om te spreken betekent niet het recht om ongestraft te ontmenselijken. Juist in het bewaken van die grens toont een vrije samenleving haar ruggengraat. Ik ga ook nog wel eens de mist in, spreek me daar dan ook gerust op aan!! Graag zelfs!!

Waarom ik doorga

Ik blijf schrijven, posten en reageren. Niet omdat ik verwacht dat de hardste schreeuwers van gedachten veranderen, maar omdat ik weet dat er altijd meelezers zijn die twijfelen, die wél willen begrijpen, die zoeken naar taal voorbij de slogans. Voor hen wil ik zichtbaar houden dat er een andere manier is om te praten: helder op de inhoud, fatsoenlijk in de toon, streng op de grens.

Mijn banner met verzamelde reacties is geen trofee. Het is een spiegel. Hij laat zien wat er gebeurt als we meningen verwarren met mensen, als we propaganda binnenlaten als achtergrondmuziek, als we onze vermoeidheid het stuur geven. Die spiegel is confronterend, maar ook nuttig: hij herinnert me eraan waarom menselijkheid geen luxe is maar een noodzaak.

We staan voor een simpele keuze die elke dag opnieuw begint: doen we mee aan het spel van ontmenselijking—of oefenen we het vak van samenleven? Ik kies het laatste. Niet naïef, wél vastberaden. Want de enige manier om haat en angst te laten uitdoven, is door ze niet langer te voeden. En de enige manier om waarheid kans te geven, is door haar geduldig te blijven spreken.

Menselijkheid begint waar we besluiten dat de ander geen object is om op te projecteren, maar een mens om mee te praten. Ook online. Juist online.