Een filmpje van JA21 verscheen op mijn tijdlijn. Een kort fragment waarin opnieuw wordt uitgelegd waarom het Nederlandse asielsysteem fundamenteel verkeerd zou zijn. De boodschap klinkt eenvoudig. Mensen kunnen hier asiel aanvragen. Daarvoor reizen zij eerst illegaal naar Europa. Vervolgens zouden zij zicht krijgen op verblijf in een welvarende verzorgingsstaat. Dat trekt mensen aan. Nederland kan dat niet aan. Daarom moet asielopvang uit Europa verdwijnen en verplaatst worden naar derde landen.

Het is een verhaal dat inmiddels zo vaak wordt verteld dat het bijna vanzelfsprekend begint te klinken. Juist daarom is het interessant om even stil te staan bij wat er daadwerkelijk wordt gezegd.

Wat mij telkens opvalt in dit soort video’s is dat complexe vraagstukken worden teruggebracht tot één eenvoudige oorzaak. Zodra die oorzaak is aangewezen, lijkt ook de oplossing binnen handbereik. Het geeft een gevoel van duidelijkheid. Het geeft een gevoel van controle. Alleen verdwijnt de werkelijkheid niet omdat zij ingewikkeld is.

De eerste stap in het verhaal is de suggestie dat mensen alleen asiel kunnen aanvragen wanneer zij eerst illegaal naar Europa reizen. Dat klinkt logisch zolang je het vluchtelingenrecht buiten beeld laat. Het internationale asielsysteem is juist ontstaan vanuit de erkenning dat mensen die vluchten vaak geen veilige of legale route tot hun beschikking hebben. Iemand die op de vlucht is voor oorlog, vervolging of geweld kan niet altijd rustig een aanvraagformulier invullen op een ambassade in de buurt.

Dat betekent niet dat het systeem perfect is. Dat betekent wel dat het systeem niet ontworpen is vanuit naïviteit, zoals politici graag suggereren. Het systeem is ontworpen vanuit de lessen van de geschiedenis. Vanuit de wetenschap dat mensen op de vlucht vaak weinig keuzes hebben.

Vervolgens verschuift de aandacht naar de welvaart van Nederland. Het beeld ontstaat dat onze verzorgingsstaat als een magneet werkt die mensen van over de hele wereld aantrekt. Ook dat klinkt overzichtelijk. Alleen laat het een groot deel van de werkelijkheid buiten beschouwing.

Mensen verlaten hun familie, hun taal, hun cultuur en hun thuis niet lichtvaardig. De meeste vluchtelingen verblijven zelfs helemaal niet in Europa. Zij worden opgevangen in landen in de regio van het conflict. Wanneer mensen uiteindelijk toch richting Europa vertrekken, spelen veiligheid, toekomstperspectief, familiebanden en politieke stabiliteit vaak een veel grotere rol dan het beeld van een comfortabel leven in Nederland.

Wat mij misschien nog wel meer bezighoudt, is wat er ontbreekt in dit soort verhalen.

Ik hoor weinig over de bezuinigingen op opvangcapaciteit. Ik hoor weinig over het afbouwen van opvanglocaties in jaren waarin de instroom lager lag. Ik hoor weinig over personeelstekorten bij de IND. Ik hoor weinig over politieke keuzes die ervoor hebben gezorgd dat iedere nieuwe stijging van het aantal asielzoekers direct tot een opvangcrisis leidt.

De crisis wordt gepresenteerd als bewijs dat het systeem niet werkt. Vervolgens blijft buiten beeld dat een groot deel van die crisis het gevolg is van bestuurlijke keuzes.

Dat patroon zie ik vaker terug in het politieke debat. Een probleem wordt versimpeld. De context verdwijnt. De oorzaak wordt teruggebracht tot één groep mensen. Daarna volgt een oplossing die vooral goed klinkt in een filmpje van een minuut.

De vraag die vervolgens blijft liggen is hoe die oplossing er in de praktijk uitziet.

Wanneer asielaanvragen volledig buiten Europa moeten plaatsvinden, wie draagt dan verantwoordelijkheid voor de bescherming van vluchtelingen? Welke landen nemen die taak op zich? Hoe worden mensenrechten gecontroleerd? Welke juridische positie hebben mensen die bescherming zoeken? Wie voorkomt dat kwetsbare mensen verdwijnen in systemen waar nauwelijks toezicht bestaat?

Op die vragen hoor ik zelden een uitgewerkt antwoord.

Dat is jammer, omdat goed bestuur begint bij de bereidheid om de werkelijkheid onder ogen te zien zoals zij is. Niet zoals zij past in een campagnevideo. Niet zoals zij het beste werkt in een verkiezingsslogan.

De grootste uitdaging van deze tijd lijkt niet het ontbreken van eenvoudige antwoorden. De grootste uitdaging lijkt het verlangen naar eenvoudige antwoorden op ingewikkelde vragen.

Dat verlangen begrijp ik. Complexiteit is vermoeiend. Nuances passen slecht in filmpjes van een minuut. Reflectie levert zelden een virale video op.

Toch ontstaat vooruitgang vrijwel altijd vanuit de bereidheid om verder te kijken dan de eerste indruk. Werkelijke oplossingen beginnen waar slogans eindigen. Zij vragen om eerlijkheid over feiten, om kennis van geschiedenis en om het vermogen om mensen te blijven zien als mensen.

Ook wanneer het onderwerp migratie heet.

Want zodra de mens uit het verhaal verdwijnt, verdwijnen uiteindelijk ook de oplossingen.