Mythbuster – De verborgen koning en de overwinning van Lula

In 1578 verdween een jonge Portugese koning op een slagveld in Marokko. Zijn naam was Dom Sebastião en zijn leger leed een verpletterende nederlaag tijdens de Slag bij Alcácer-Quibir. De koning kwam niet terug en de onzekerheid over zijn lot gaf ruimte aan een verhaal dat eeuwenlang zou blijven voortleven. Volgens velen was hij helemaal niet gestorven. Hij zou zich ergens verborgen houden, wachtend op het juiste moment om terug te keren en zijn volk naar een betere toekomst te leiden.

Zo ontstond het Sebastianismo, de mythe van de verborgen koning, in het Portugees bekend als O Encoberto. De terugkeer van Sebastião zou Portugal bevrijden van zijn moeilijkheden en een nieuwe periode van voorspoed inluiden. Het geloof kreeg extra betekenis toen Portugal in 1580 onder de Spaanse kroon kwam. Het verlangen naar een verdwenen koning werd verbonden met de hoop op herstel van de nationale zelfstandigheid. Wat begon als onzekerheid over de dood van een vorst, groeide uit tot een overtuiging waarin politieke verwachtingen en religieuze voorstellingen samenkwamen.

Het verhaal reisde vervolgens naar Brazilië, waar het een eigen leven ging leiden. Vooral onder bevolkingsgroepen die weinig uitzicht hadden op verbetering van hun bestaan, kreeg de verwachting van een terugkerende verlosser betekenis. In de Braziliaanse deelstaat Maranhão ontstond zelfs een bijzondere variant. Volgens een plaatselijke overlevering leeft Dom Sebastião op de Ilha dos Lençóis voort als een betoverde stier, herkenbaar aan een witte ster op zijn voorhoofd. Wanneer de betovering ooit wordt verbroken, zou hij zijn menselijke gedaante terugkrijgen en rijkdom brengen aan de armen.

Het is een opmerkelijke ontwikkeling van een mythe. Een Portugese koning die bijna viereneenhalve eeuw geleden verdween, leeft in een ander werelddeel voort als symbool van de hoop op een rechtvaardiger bestaan. In die gedaante vertelt het Sebastianismo ons vooral iets over de mensen die het verhaal bleven doorgeven. Zij verlangden naar een wereld waarin armoede, onderdrukking en onzekerheid eindelijk plaats zouden maken voor een menswaardiger leven.

Tegelijkertijd roept deze mythe een interessante vraag op. Waarom verwachten mensen zo vaak dat hun problemen uiteindelijk door één bijzondere leider zullen worden opgelost? Waarom blijven samenlevingen hopen op iemand die zal terugkeren, orde zal herstellen en hun een betere toekomst zal schenken? Het verlangen is begrijpelijk, zeker wanneer mensen weinig invloed ervaren op hun eigen omstandigheden. Toch kan de overtuiging dat één persoon de toekomst van een heel volk bepaalt, ons ook het zicht ontnemen op onze eigen verantwoordelijkheid.

Daarmee komen we bij de mythe die ik vandaag wil ontleden. Het Sebastianismo is een levende culturele en spirituele traditie die in haar historische context betekenis verdient. De politieke gedachte dat een volk moet wachten op een uitverkoren redder, kunnen we wel degelijk kritisch onderzoeken. Want een samenleving die haar toekomst volledig aan één leider toevertrouwt, maakt zichzelf afhankelijk van diens aanwezigheid, inzichten en bereidheid om macht te delen. In een democratie hoort die afhankelijkheid juist begrensd te worden door de stem van het volk, door wetten en door instituties die boven individuele machthebbers staan.

Op zondag 25 oktober 2026 heeft Brazilië opnieuw laten zien hoe dat democratische uitgangspunt in de praktijk werkt. Luiz Inácio Lula da Silva won de presidentsverkiezingen met 51,79 procent van de geldige stemmen. Zijn tegenstander Flávio Bolsonaro behaalde 48,21 procent. Ruim 64 miljoen Brazilianen kozen voor Lula, terwijl bijna 60 miljoen kiezers hun vertrouwen uitspraken in Bolsonaro. Die aantallen laten zien hoe verdeeld het land politiek nog altijd is, en tegelijk hoe belangrijk het blijft dat iedere stem op dezelfde manier meetelt.

Aan deze verkiezing zit een opmerkelijke historische parallel. Flávio Bolsonaro is de zoon van voormalig president Jair Bolsonaro. Binnen politieke families kunnen namen, netwerken en overtuigingen van generatie op generatie worden doorgegeven. Dat is op zichzelf niet ondemocratisch, zolang de bevolking vrij kan bepalen aan wie zij haar vertrouwen schenkt. Een familienaam kan politieke betekenis hebben, zonder dat daaruit een erfelijk recht op het presidentschap ontstaat. Uiteindelijk bepaalt de kiezer wie de verantwoordelijkheid krijgt om het land te besturen.

Na de verkiezingsuitslag heeft Flávio Bolsonaro aangekondigd zijn nederlaag niet te erkennen en de uitslag te willen aanvechten. Aanleiding is een omstreden beslissing om vanwege problemen op de verkiezingsdag de stemming op bepaalde locaties langer mogelijk te maken. Beide kandidaten hadden om verlenging gevraagd. Het recht om een verkiezingsprocedure juridisch te laten toetsen, hoort bij een democratische rechtsstaat. Juist daarom is het belangrijk dat eventuele bezwaren zorgvuludig worden onderzocht en dat de uitkomst van die beoordeling wordt gerespecteerd. Democratie vraagt immers meer van ons dan het vertrouwen in verkiezingen zolang onze eigen kandidaat wint.

En dan is er Lula zelf. Zijn levensverhaal verklaart voor een belangrijk deel waarom hij voor zoveel mensen een bijzondere betekenis heeft. Hij groeide op in armoede, werd metaalbewerker, ontwikkelde zich tot vakbondsleider en speelde een belangrijke rol in de arbeidersbeweging tijdens de Braziliaanse militaire dictatuur. Zijn politieke loopbaan kende successen, nederlagen en controverses. Inmiddels heeft hij vier presidentsverkiezingen gewonnen, verspreid over bijna een kwarteeuw.

Voor mij is Lula een volksheld. Niet omdat ik ervan uitga dat hij alle antwoorden heeft of dat zijn politieke keuzes boven kritiek verheven zijn. Mijn bewondering komt voort uit zijn achtergrond, zijn verbondenheid met de arbeidersbeweging en de betekenis die zijn levensloop heeft gekregen voor mensen die zich herkennen in de strijd om een menswaardig bestaan. Zijn verkiezingsoverwinning maakt bij mij dan ook een gevoel van hoop los, omdat ik geloof dat aandacht voor armoede, onderwijs, gezondheidszorg en bestaanszekerheid wezenlijk is voor de ontwikkeling van een samenleving.

Daarmee ligt er voor Lula ook een grote verantwoordelijkheid. Zijn overwinning geeft hem een nieuw democratisch mandaat, terwijl bijna de helft van de kiezers een andere politieke richting voor ogen had. Die mensen verdwijnen niet uit de samenleving wanneer de stemmen zijn geteld. Zij blijven evenzeer Brazilianen, met hun eigen zorgen, ervaringen en verwachtingen. Wie een verdeeld land wil besturen, zal zich ook moeten verhouden tot de burgers die hem niet hun vertrouwen hebben gegeven.

Daar ligt de meest interessante tegenstelling met de mythe van Dom Sebastião. De verborgen koning werd verwacht als iemand die vanuit een bijzondere bestemming het volk zou redden. Een democratisch gekozen president ontvangt zijn opdracht van de burgers en moet zich vervolgens tegenover hen blijven verantwoorden. Zijn gezag wordt begrensd door wetten, zijn beleid kan worden bekritiseerd en zijn mandaat heeft een einddatum. Juist die beperkingen beschermen een samenleving tegen de gedachte dat politieke macht het persoonlijke bezit van een leider kan worden.

Vandaag, 27 oktober, viert Lula bovendien zijn 81ste verjaardag. Twee dagen na zijn verkiezingsoverwinning is dat een bijzonder moment om stil te staan bij een leven dat van een eenvoudige achtergrond naar het hoogste politieke ambt van Brazilië heeft geleid. Ik wil hem daarom van harte feliciteren met zijn verjaardag en zijn herverkiezing. Mijn felicitatie gaat tegelijkertijd uit naar het Braziliaanse volk, dat opnieuw de verantwoordelijkheid heeft genomen om via de stembus richting te geven aan zijn toekomst.

De eeuwenoude mythe van Dom Sebastião ontstond vanuit het verlangen naar een koning die ooit zou terugkeren en alles ten goede zou veranderen. Bijna viereneenhalve eeuw later laat Brazilië zien dat de toekomst van een land ook door de gezamenlijke keuze van zijn burgers vorm krijgt. Dat vraagt om betrokkenheid na de verkiezingsdag, om respect voor democratische instituties en om bestuurders die beseffen dat het vertrouwen van het volk nooit vanzelfsprekend is.

Ik hoop dat Lula de komende jaren dat vertrouwen kan beantwoorden met menselijkheid, rechtvaardigheid en aandacht voor degenen die de steun van hun samenleving het hardst nodig hebben. Want uiteindelijk schuilt de waarde van democratie in iets wat de oude mythe van de verborgen koning ons onbedoeld helpt begrijpen: een volk hoeft niet te wachten totdat een uitverkoren heerser terugkeert om zijn toekomst tegemoet te gaan.

Die toekomst begint bij de mensen zelf.

Parabéns, presidente Lula. Feliz aniversário e parabéns pela sua vitória. Parabéns também ao povo brasileiro. Que a democracia, a humanidade e a justiça continuem guiando o futuro do Brasil.

Beeld: AI-gegenereerde illustratie, gemaakt met ChatGPT (OpenAI), oktober 2026. Gebaseerd op een eerder ontwikkelde Braziliaanse politieke spotprent.

Verkiezingsuitslag: Tribunal Superior Eleitoral (TSE), Brazilië, 25 oktober 2026. (Justiça Eleitoral)

Voor de blog ‘Brazilië wacht niet op een koning’ zijn daarnaast deze bronnen relevant:

1. Fundação Joaquim Nabuco – Sebastianismo no Nordeste brasileiro. Over de verspreiding van de mythe in Brazilië. (pesquisaescolar.fundaj.gov.br)
2. Universidade Nova de Lisboa – Batalha de Alcácer-Quibir. Over de historische gebeurtenissen van 1578. (eve.fcsh.unl.pt)
3. Tribunal Superior Eleitoral – Officiële verkiezingsuitslag van 25 oktober 2026. (Justiça Eleitoral)
4. drie toegevoegde bronnen zijn:
5. Universidade Estadual do Maranhão – Over de Braziliaanse overlevering van Dom Sebastião als betoverde stier.
6. Agência Brasil – Over het aanvechten van de verkiezingsuitslag door Flávio Bolsonaro.
7. Arquivo Nacional do Brasil – Over Lula’s levensgeschiedenis en geboortedatum.