Afgelopen week kwam er ineens een oude foto boven tafel.

Een eenvoudige foto van een Noorse jager met zijn hond. Een foto uit zijn eigen verzameling, die hij ons ruim vijfendertig jaar geleden meegaf. Voor de meeste mensen is het een onbeduidend kiekje. Voor mij vertelt die foto een verhaal dat bijna een mensenleven omspant. Een verhaal over Mima. Over een boek. Over Noorwegen. Over dementie. En over een man die nooit heeft geweten hoeveel invloed hij op mijn leven heeft gehad. De foto was de aanleiding om dat verhaal opnieuw te vertellen.

Het verhaal zelf begint echter veel eerder.

Pipa, mijn opa, gaf Mima, mijn oma, het boek Het Geslacht Bjørndal van Trygve Gulbranssen cadeau. Wanneer precies, weet ik niet. Dat verhaal is in onze familie nooit zo nauwkeurig bewaard gebleven. In de loop der jaren heb ik daar mijn eigen voorstelling van gemaakt en zal ook nog eens verschijnen. De Nederlandse vertaling verscheen enkele jaren vóór de Tweede Wereldoorlog. Pipa en Mima woonden in Rotterdam. Pipa was in die periode als soldaat gelegerd in Limburg. Mijn oudste oom werd twee jaar vóór de oorlog geboren en mijn moeder kwam op 12 april 1940 ter wereld, nog geen maand voordat Nederland werd binnengevallen.

Ik stel mij graag voor dat Pipa het boek rond de geboorte van mijn oom aan Mima gaf. Een cadeau aan zijn jonge vrouw, in een periode waarin hij regelmatig van huis was en de wereld om hen heen steeds onrustiger werd. Ik weet niet of het werkelijk zo is gegaan. Toch helpt dat beeld mij begrijpen waarom dit boek zo’n bijzondere plaats in haar hart kreeg. Ik lees het boek inmiddels zelf en herken de kracht ervan. Gulbranssen beschrijft de Noorse natuur, de boerderijen en de mensen zo beeldend dat je als lezer volledig in het verhaal wordt gezogen. Je leest niet alleen over Noorwegen. Je bent er even.

Ik kan mij voorstellen dat juist dat tijdens de oorlog van onschatbare waarde moet zijn geweest. Rotterdam werd gebombardeerd. De stad waarin Mima woonde veranderde voorgoed. Ze was een jonge moeder in een tijd van angst, schaarste en onzekerheid. Terwijl de wereld om haar heen steeds kleiner werd, opende dit boek een deur naar een wereld zonder oorlog. Naar uitgestrekte bossen, naar bergen, naar sneeuw. Naar een land waar rust, vrijheid en natuur de hoofdrol speelden.

Ik kan Mima niet meer vragen of zij het boek werkelijk zo heeft beleefd. Die gedachte heeft mij nooit meer losgelaten. Want in mijn gedachten werd Noorwegen voor haar veel meer dan het decor van een prachtig verhaal. Het werd een plek waar ze telkens opnieuw naartoe kon reizen, zonder ooit haar stoel te verlaten. Daar ontstond de liefde voor Noorwegen die uiteindelijk door onze hele familie zou gaan lopen.

Mima gaf die liefde door aan mijn moeder. Mijn moeder besmette vervolgens mijn vader met hetzelfde Noorwegenvirus. En zonder dat ik het destijds besefte, groeide ook ik op met verhalen over een land waar ik nog nooit was geweest. Noorwegen werd een droom die generaties met elkaar verbond. Voor Mima bleef die droom haar hele leven bestaan: Ze is er nooit geweest!! Dat besef raakt mij nog steeds. Haar verhaal heeft mij geleerd dat je belangrijke dromen niet eindeloos voor je uit moet schuiven. Doe wat belangrijk voor je is wanneer de mogelijkheid zich voordoet.

Later is geen belofte!! Voor je het weet is later voorbij!! En dan is de toekomst waar je ooit zo naar verlangde, een onvoltooid verleden tijd geworden.

Ruim vijfendertig jaar geleden gingen wij opnieuw als gezin naar Noorwegen. We waren er al een paar keer in de zomer geweest, maar dit was de eerste keer dat we het land in de winter zouden beleven. Mijn twee oudste broers bleven thuis. Zij waren de leeftijd waarop een wintersportvakantie met je ouders ineens een stuk minder aantrekkelijk wordt. Mijn ouders gingen daarom met twee van mijn broers en mij naar de omgeving van Lillehammer.

Op een van die dagen maakten we een sledetocht. Tijdens die tocht vertelde mijn moeder, gewoon in het Nederlands, het verhaal van Het Geslacht Bjørndal. Halverwege draaide de bestuurder van de slee zich om. “Het verhaal waar jullie het over hebben,” zei hij. “Dat is gebaseerd op mijn familie.” We keken elkaar verbaasd aan, het boek was tenslotte een roman!! Toen we terugkwamen op zijn boerderij liep hij naar binnen en kwam terug met zijn rijbewijs.

Zijn naam was Odd Dag Bjørndal.

Even later haalde hij een brief van schrijver Trygve Gulbranssen tevoorschijn. Daarin bedankte de schrijver zijn voorouders voor hun gastvrijheid en voor de inspiratie die hun geschiedenis had geboden bij het schrijven van de boeken. Op dat moment kreeg een roman ineens een gezicht. Voordat wij vertrokken liep Odd Dag opnieuw naar binnen. Even later kwam hij terug met een foto van zichzelf. Een eenvoudig kiekje waarop hij samen met zijn hond stond.

Hij gaf de foto aan ons mee als herinnering aan onze ontmoeting. Voor hem was het een heel gewoon gebaar. Voor ons werd het een herinnering voor het leven. Terug in Nederland lieten we de foto aan Mima zien. Ze leed inmiddels aan dementie. De momenten waarop echt contact nog mogelijk was, werden steeds schaarser. Toch gebeurde er iets toen ze de foto zag. Haar ogen begonnen te stralen. Ze herkende het verhaal. Ze herkende Noorwegen. Heel even verdween de afstand die de dementie had veroorzaakt en kwam een deel van haar oude wereld opnieuw tot leven.

Dat moment heeft mij nooit meer losgelaten.

Sindsdien weet ik dat je mensen met dementie nooit moet opgeven. Ook wanneer iemand steeds verder lijkt weg te glijden, kunnen herinneringen onverwacht weer bovenkomen. Juist daarom is blijven komen zo belangrijk. Niet ieder bezoek zal een bijzonder moment opleveren. Je weet alleen nooit welk bezoek de deur naar een herinnering opnieuw opent.

Anderhalf jaar geleden reisde ik opnieuw naar Noorwegen. Eigenlijk was ik opnieuw op zoek naar een verhaal dat al tientallen jaren met mij meeliep. Ik wilde Odd Dag Bjørndal nog één keer ontmoeten. Ik wilde hem vertellen wat die ene foto voor Mima had betekend. Ik wilde hem vertellen dat hij, zonder het ooit te beseffen, een van de mooiste herinneringen uit onze familiegeschiedenis had achtergelaten. Toen ik ontdekte dat ik tijdens die reis al heel dicht bij hem was geweest, hij lag in een ziekenhuis in de omgeving van Lillehammer, wat ik – toen ik daar was – nog niet wist, was het te laat. Odd Dag Björndal was temidden van zijn zoons overleden.

Dat nieuws raakte mij meer dan ik had verwacht.

Dat kwam niet omdat ik hem zo goed had gekend. Integendeel! Ik had hem maar één middag/avond ontmoet. Maar sommige ontmoetingen duren veel langer dan een middag of avond. Ik heb nog wel contact gehad met zijn zoons. (en ik denk zelfs met zijn schoondochters, maar dat is weer een ander verhaal). Hun relatie met hun vader was ingewikkeld en zij wilden geen verder contact. Dat respecteer ik volledig.

Daardoor heeft Odd Dag Bjørndal nooit geweten wat die ene foto voor Mima heeft betekend.

Hij heeft nooit geweten dat hij mij leerde mensen met dementie te blijven bezoeken.

Hij heeft nooit geweten dat hij mij liet beseffen dat je belangrijke dromen niet moet uitstellen.

En hij heeft nooit geweten dat die ene foto, tientallen jaren later, de aanleiding zou zijn voor dit verhaal.

Dat is de kracht van een klein gebaar. Voor Odd Dag was het een foto uit zijn eigen verzameling. Een eenvoudig kiekje dat hij meegaf aan een Nederlands gezin dat hij een paar uur eerder had ontmoet. Voor Mima bracht diezelfde foto haar geliefde Noorwegen nog één keer dichtbij. En voor mij? Voor mij werd die foto een levensles.

En dat is toch wel het mooiste aan een nalatenschap: Niet wat je bewust achterlaat, maar wat blijft leven zonder dat je ooit hebt geweten dat je het hebt doorgegeven. Je kunt nooit overzien welke betekenis een klein gebaar in het leven van een ander krijgt. Iets wat voor jou nauwelijks meer is dan een vriendelijk moment, kan voor iemand anders uitgroeien tot een herinnering die een leven lang meegaat.

Je weet niet welke herinnering je levend houdt.

Je weet niet welke keuze je beïnvloedt.

Je weet niet welke les je doorgeeft zonder dat je je daarvan bewust bent.

Daarin ligt de ware nalatenschap die een mens kan achterlaten.