De Vlucht

Een gesprek kan een werkelijkheid openen die zich niet laat vangen in aannames. In die werkelijkheid verliezen eenvoudige vergelijkingen hun kracht en krijgen woorden een andere betekenis. Het is een wereld waarin keuzes zelden vrij zijn en waarin elke stap voortkomt uit noodzaak, uit omstandigheden die zich aandienen zonder dat iemand daar regie over heeft.

In die wereld leerde ik iemand kennen die ik hier Mtafuta Bahati noem. Dit is zijn verhaal:

“Mtafuta groeide op in een land waar vrijheid geen vanzelfsprekendheid is. In zijn werk bewoog hij zich tussen mensen en processen, luisterde hij, keek hij en bracht hij samen wat hij daar aantrof. Dat deed hij zorgvuldig, gedreven door de overtuiging dat feiten ertoe doen en dat waarheid een fundament vormt voor goed bestuur. Op het moment dat hij zijn bevindingen deelde, veranderde zijn leven.

Hij werd opgepakt en ondervraagd. Zijn werk werd afgewezen, zijn verhalen ongewenst verklaard. Er moest een ander verhaal komen, een verhaal dat beter aansloot bij wat de machthebbers wilden laten zien. De waarheid moest zich voegen naar de wens van de macht.

Hij weigerde.

Die weigering bracht hem in een gevangenis waar tijd zijn betekenis verloor en waar recht geen houvast bood. Pas na vele maanden verscheen hij voor een rechter. De keuze die hem werd voorgelegd was helder in formulering en zwaar in gevolgen. Hij kon zich voegen naar de gewenste werkelijkheid en zijn werk hervatten, of hij kon blijven waar hij was.

Hij koos voor vrijheid, in de vorm die op dat moment beschikbaar was. Thuis, bij zijn pas getrouwde vrouw, groeide het besef dat dit geen leven was waarin toekomst kon ontstaan. Een toekomst altijd in angst te leven of je wel het juiste (gelogen) rapport opschrijft. De gedachte aan vertrekken kreeg steeds meer ruimte in zijn hoofd, totdat blijven geen optie meer voelde. Op een dag vertelde hij zijn vrouw dat hij zijn broer zou bezoeken, ver weg in het land. Hij sprak over een reis van enkele dagen en beloofde haar dat hij zich zou melden zodra hij veilig was aangekomen. Zijn vrouw heeft hij nooit meegenomen in zijn plannen, in zijn angsten en zijn beeld op de toekomt. Het zou een risico vormen. Als hij op reis was om te vluchten en de overheden zouden haar ondervragen. Zou ze moeten liegen voor haar veiligheid. De overheden zouden dat herkennen. Haar niet neenemen in zijn plannen was zijn enige hoop op succes en veiligheid voor allebei.

En dus vertrok hij, alleen, en niemand die iets wist. Zelfs zijn vrouw niet..

De weg die hij ging, leidde dus niet naar zijn broer. Te voet trok hij richting een buurland, een plek die zelf instabiel was en waar veiligheid afhankelijk bleef van politieke belangen. In een grote stad aangekomen nam hij contact op met zijn vrouw, om haar te vertellen wat er werkelijk speelde. Hij vroeg haar hem te volgen naar deze stad, waar hij een plek voor had geregeld, en gaf aan dat hij verder zou reizen richting Europa. Ze zouden elkaar niet meer ontmoeten.

Wat volgde was een periode waarin tijd zich uitstrekte en stilte zwaar woog. Contact kwam sporadisch tot stand, waarna onzekerheid opnieuw de overhand kreeg. Voor beiden werd wachten een vorm van leven, waarin hoop en angst elkaar voortdurend afwisselden. Niet een paar dagen, soms weken tot wel maanden zonder teken van leven van elkaar.

De reis door de woestijn bracht hem in een werkelijkheid waarin elke keuze direct gevolgen had. In twee jeeps trok een groep mensen door een landschap waarin fouten niet worden hersteld. Halverwege sloeg één van de jeeps over de kop. De chauffeur kreeg een plek in de andere jeep. Om die plek vrij te maken werd een andere vluchteling uit de cabine gehaald. Gewonden bleven achter, sommigen nog levend, anderen al overleden. Voor wie geen plek was in de andere jeep, was achterblijven de enige optie. Er was geen ruimte om te helpen, alleen de noodzaak om door te gaan.

Een vriend van Mtafuta zag de jeep vertrekken en klampte zich vast. Honderden meters hing hij mee, terwijl Mtafuta hem probeerde vast te houden en mee te trekken. Uiteindelijk gaf het lichaam het op. Zijn handen lieten los en hij verdween in de leegte van de woestijn en de donkerte van de nacht. Zo verdween hij langzaam steeds verder de geschiedenis is…

De zee vormde een volgende grens. Een boot, met de hand in elkaar gezet van wrakhout, bracht mensen samen die geen andere uitweg zagen. Mannen zaten onderin, vrouwen en enkele mannen bovenin. Mtafuta bevond zich gelukkig boven. Onderin begon het water zich te verzamelen. Wat volgde was een langzaam besef dat de ruimte waarin zij zaten veranderde in een val. Mannen verdronken, anderen stikten. Kort voordat de situatie volledig escaleerde, verscheen hulp in de vorm van de Italiaanse kustwacht.

Wat daarna volgde voelde niet als aankomst. Op een eiland werden zij op het strand achtergelaten, zonder begeleiding, zonder opvang en zonder richting. Samen liepen zij het eiland over, op zoek naar hulp die zij niet vonden. Via omwegen bereikten zij het vasteland van Italië en trokken zij verder naar Rome, in de hoop daar veiligheid of houvast te vinden. Ook daar bleef de angst aanwezig. Hij had zijn vrouw nog altijd niet kunnen spreken en wist niet of zij het buurland veilig had bereikt. En zijn vrouw wist niet dat hij levend Europa had bereikt. Tegelijk wist hij uit zijn eigen leven dat politie niet vanzelfsprekend bescherming betekent. In zijn land van herkomst stond politie voor gevaar, opsluiting en willekeur. In het buurland waar zijn vrouw moest zien te overleven, was politie evenmin betrouwbaar. Die angst reisde met hem mee en de angste leefde in het hoofd van zijn vrouw. Zonder elkaar te steunen moesten zij overleven, apart van elkaar.

In Rome kwam die angst opnieuw tot leven. De aanwezigheid van politie voelde voor hem niet als bescherming, eerder als dreiging dat hij opnieuw alles kon verliezen. Hij vluchtte verder en kwam uiteindelijk in een trein terecht, zonder overzicht, zonder taal, zonder zekerheid over de bestemming.

Zo belandde hij in Oostenrijk.

Daar stapte hij uit en zag opnieuw politie op het perron. Voor iemand die is opgegroeid in een wereld waarin uniformen geen veiligheid brengen, is zo’n moment geen neutrale ontmoeting. Het is een lichaam dat reageert voordat het hoofd kan nadenken. De angst om teruggestuurd te worden, opgesloten te worden of opnieuw te verdwijnen, nam het over.

Hij rende weg.

Er volgde een achtervolging. Opnieuw zocht hij een uitweg. Hij wist zich te verbergen in een andere trein en reisde verder, zonder plan dat vooraf was uitgetekend. Niet omdat Nederland vanaf het begin zijn gekozen bestemming was, wel omdat elke stap ontstond uit wat op dat moment nog mogelijk leek.

Uiteindelijk kwam hij aan in Den Haag.

Daar liep hij door een vreemde stad, zonder huis, zonder netwerk, zonder taal en zonder idee wat de volgende stap moest zijn. Tot hij een landgenoot ontmoette. Ook dat was geen eenvoudig moment. In zijn wereld konden landgenoten steun bieden, tegelijk konden zij ook een risico vormen. De invloed van zijn land reikte verder dan de landsgrenzen, en wantrouwen was niet vreemd na alles wat hij had meegemaakt.

Toch koos hij ervoor om hulp te vragen.

De man vertelde hem dat hij zich moest melden bij de politie. Dat politie hier anders was. Dat politie hier veilig kon zijn. Voor Mtafuta was dat nauwelijks te bevatten, toch zette hij die stap. Samen gingen zij naar het politiebureau. Daar kreeg hij een papiertje met een QR-code waarmee hij met het openbaar vervoer naar Ter Apel kon reizen. Daarmee begon opnieuw een opdracht die van buitenaf eenvoudig lijkt en van binnenuit bijna onmogelijk kan voelen. In een vreemd land, met een vreemde taal, een onbekend vervoerssysteem en een lichaam dat nog steeds leeft in de spanning van vlucht, moest hij op eigen gelegenheid de weg naar Ter Apel zien te vinden.

Hij kwam er.”

Dit was nog niet het einde van zijn verhaal. Wat volgde was een periode van wachten, verplaatsen en opnieuw beginnen, waarin hij zijn plek nergens echt kon vinden. In het tweede deel “Thuiskomen” vertel ik hoe zijn leven zich daarna ontvouwde, hoe wij elkaar ontmoetten, hoe hij uiteindelijk een bestaan opbouwde en wat er nodig was om van overleven weer naar leven te gaan.