We leven in een tijd waarin angst opnieuw politieke brandstof is geworden. Angst voor verlies, voor verandering, voor de ander. Populisten noemen het ‘gezond verstand’, maar vaak is het vooral de kunst om angst te verkopen als waarheid. Ik zie het onderweg, in dorpen waar men zegt dat Nederland aan het verdwijnen is, terwijl het dorp zelf vooral aan het verstillen is. Niet door migratie, maar door vergrijzing en verdwijnende voorzieningen.

Angst is een machtig kompas – maar zelden een betrouwbaar. Ze wijst niet de richting van waarheid, maar van overleving. En precies daar, in die overlevingsstand, wordt de samenleving kleiner. We sluiten ons af. We zoeken schuldigen in plaats van oplossingen. En we vergeten hoe groot we ooit durfden te denken.

Tijdens mijn tocht langs het Pieterpad ontmoette ik een man op een bankje, ergens tussen Rolde en Schoonloo. Hij zei: “Ze nemen alles over, meneer.” Toen ik vroeg wie ‘ze’ waren, bleef het stil. Hij bedoelde ‘de nieuwkomers’. Maar even later vertelde hij over zijn eenzame vrouw, zijn verdwenen werk en zijn zorgen om zijn kleinkinderen. Zijn angst had een gezicht gekregen: Zijn eigen!

Dat gesprek bleef hangen. Want daar, in zijn kwetsbaarheid, zat iets wat ik herkende. De mens achter de mening. En tegelijk zag ik wat er gebeurt als angst het verhaal overneemt: ze versmalt de blik. Ze maakt van medemensen categorieën, van nuance een bedreiging.

Populisme speelt daar feilloos op in. Het biedt niet de waarheid, maar opluchting. Eindelijk iemand die het zegt! Eindelijk een vijand die je gevoelens bevestigt. Maar achter die schijn van kracht zit leegte. Wie leeft van angst, heeft belang bij onrust. Wie hoop wil verkopen, moet eerst wantrouwen zaaien.

Toch is angst niet onze vijand. Ze is een signaal. Ze zegt dat er iets op het spel staat: zekerheid, identiteit, toekomst. De vraag is alleen: wat doen we ermee? Laten we haar regeren, of luisteren we ernaar zonder haar te volgen?

Tijdens mijn tocht heb ik geleerd dat moed niet de afwezigheid van angst is, maar de keuze om haar niet de koers te laten bepalen. Wie met angst als kompas loopt, raakt verdwaald. Wie met menselijkheid als richting loopt, vindt altijd een pad.

Misschien is dat precies wat we nu nodig hebben in Nederland: leiders die niet teren op angst, maar haar omvormen tot zorg. Die erkennen dat mensen zich onzeker voelen, maar die dat niet misbruiken om muren te bouwen. Angst vraagt om aandacht, niet om aanwakkering.

De man op dat bankje zou vandaag misschien populistisch stemmen. Niet uit haat, maar uit wanhoop. En misschien is dat onze opdracht: niet vechten tégen angst, maar luisteren dóór haar heen. Zodat we elkaar weer vinden, voorbij het wij-zij-denken dat nooit tot rust leidt.

Want wie angst als kompas gebruikt, loopt nooit de weg van de waarheid. Maar wie durft te vertrouwen op menselijkheid, vindt de weg terug naar huis.