De realiteit achter de uitsluitingen
De verkiezingscampagne van 2025 draait om meer dan standpunten en slogans. Er ligt een diepere laag onder de politieke kaarten: de uitsluitingen. Want wat als we die beloftes van partijen om “niet met die of die te regeren” eens écht serieus nemen? Wat blijft er dan eigenlijk over? In een politiek landschap waarin partijen elkaar openlijk afzweren, wordt de puzzel van een meerderheidskabinet snel een spel met steeds minder stukjes.
Een uitsluitingsverklaring klinkt principieel – en dat is ze ook. Partijen gebruiken het om duidelijk te maken waar hun morele of ideologische grens ligt. De VVD wil niet meer met de PVV, FvD of met GroenLinks-PvdA. GL-PvdA zelf wil niet met PVV, FvD of JA21. D66 houdt dezelfde lijn aan. En het CDA heeft de deur voor de PVV ogenschijnlijk dichtgegooid – “We laten ons niet nog eens verbranden,” aldus Bontenbal.
Maar het verleden leert dat die deuren nooit helemaal dichtgaan. Zowel de VVD als het CDA hebben in eerdere formaties wél weer ruimte gemaakt voor samenwerking met de PVV, al was het in een gedoogconstructie of met stille hoop op steun van rechts. De ervaring leert: Uitsluitingen klinken hard in campagnetijd, maar kunnen in de formatie plots elastisch blijken. Neem dit daarom ook mee in je keuze…
Als we aannemen dat de uitsluitingen deze keer wel écht gelden – geen achterdeuren, geen gedoogvarianten – dan blijven er slechts twee meerderheidsopties over, gebaseerd op de Ipsos-peilingen van 24/25 oktober 2025. die niet direct botsen met de rode lijnen van de grote partijen:
A. Centrum-rechts zonder PVV én zonder GL-PvdA
➡️ VVD + CDA + D66 + BBB + JA21 + SGP (ongeveer 77 zetels)
B. Centrum-links zonder VVD
➡️ GL-PvdA + D66 + CDA + PvdD + SP + Volt (ongeveer 76 zetels)
Beide coalities balanceren op het minimum van 76 zetels. Toch is optie B – het centrum-linkse blok – structureel stabieler. De afhankelijkheid van kleine partijen is kleiner en de onderlinge afstand geringer. Bovendien is de overlap in waarden aanzienlijk groter: Rechtvaardigheid, duurzaamheid, internationale samenwerking.
Wilders hamert er elke keer weer op dat uitsluiten ondemocratisch is. Hier schreef ik eerder al een open brief over aan Geert Wilders. Met deze cijfers is dat gedrag ook wel verklaarbaar, want hij komt niet in een coalitie voor. Partijen kunnen deze verkiezingsbelofte natuurlijk breken (waar Wilders dan ook continue op hamert om te gaan doen). Want zowel het CDA als de VVD hebben in het verleden meerdere keren de deur (toch) naar de PVV opengezet. Die flirt heeft het politieke midden echter telkens (verder) verzwakt, en de flanken daardoor versterkt. Als die partijen deze keer daadwerkelijk kiezen voor consistentie, zou dat de progressieve kant juist sterker maken – niet omdat ze ineens links zouden worden, maar omdat ze de democratische basis beschermen tegen verdere uitholling.
En eerlijk is eerlijk: De VVD onder Yeşilgöz oogt momenteel ideologisch stuurloos. In dat gat zouden D66 en Volt weleens een nieuwe rol kunnen spelen – als redelijke, Europese en sociaal-liberale ankers van het midden. Een mogelijk alternatief voor de huidige VVD-stemmers die wel een beetje klaar zijn met het gestuntel van Yesilgöz. De opkomst van met name D66 laat dit eigenlijk ook al wel zien.
Als we de verkiezingsbeloftes om niet met bepaalde partijen te regeren écht serieus nemen, dan blijven, zoals hierboven gesteld, slechts twee meerderheidsroutes over. En de meest stabiele daarvan ligt – ondanks alle campagnegeluid – links van het midden.
Dat betekent niet dat we strategisch móéten stemmen. Ik ben daar eerlijk gezegd geen voorstander van: Strategisch stemmen is zelden een keuze uit overtuiging, maar eerder een reflex uit angst. En angst is vaak een slechte raadgever… Toch is het goed te beseffen dat stemmen óók iets zegt over de richting van de formatie. Wie stabiliteit wil, zal moeten kijken naar partijen die bruggen willen bouwen in plaats van muren optrekken. Wie samenwerking belangrijker vindt dan strijd, kan met het hoofd én het hart stemmen – niet strategisch, maar bewust.
