Gisteravond keek ik naar Saving Private Ryan. Het was niet de eerste keer dat ik een oorlogsfilm zag en waarschijnlijk ook niet de laatste. Toch gebeurde er iets wat ik niet had verwacht. Terwijl de aftiteling langzaam over het scherm rolde, bleef ik nog een tijd zitten. Niet omdat het verhaal nog niet was afgelopen, maar omdat mijn eigen gedachten nog volop in beweging waren.

De landing op de stranden van Normandië is een van de meest indringende scènes die ooit voor film zijn gemaakt. Jonge mannen stappen een landingsvaartuig uit, nog voordat zij goed en wel weten waar zij terecht zijn gekomen. Binnen enkele seconden vallen de eersten. De zee kleurt rood. Angst, verwarring en moed bestaan naast elkaar in dezelfde minuten. Niemand lijkt nog controle te hebben over wat zich afspeelt. Het enige wat zichtbaar wordt, is de enorme prijs die oorlog vraagt van mensen die nauwelijks aan hun volwassen leven zijn begonnen.

Tijdens de film zag ik geen helden die onkwetsbaar waren. Ik zag jonge mannen. Jongens eigenlijk nog. Mensen die ooit kind zijn geweest, die ouders hadden, vrienden, dromen en plannen voor een toekomst die nooit werkelijkheid zou worden. Aan beide kanten van het front stierven mensen die hun leven waarschijnlijk heel anders hadden voorgesteld. Sommigen vochten vanuit overtuiging, anderen vanuit plicht, weer anderen omdat de geschiedenis hen eenvoudigweg die kant op had geduwd.

Juist dat besef bleef hangen.

Vrijheid voelt vandaag voor velen als iets vanzelfsprekends. We staan op wanneer we willen, spreken onze mening uit, stemmen op politieke partijen, bezoeken een kerk of juist helemaal niet, reizen de wereld over en bouwen ons eigen leven op. Dat alles lijkt zo normaal dat het nauwelijks nog aandacht vraagt. Toch is die vanzelfsprekendheid ooit bevochten door een generatie die wist dat zij de volgende ochtend misschien niet meer zou meemaken.

Die gedachte maakt indruk.

Niet omdat oorlog iets romantisch heeft. Integendeel. De film laat juist zien hoe verschrikkelijk oorlog werkelijk is. Iedere meter grond wordt betaald met levens. Iedere overwinning kent een prijs die zich nauwelijks laat uitdrukken in cijfers. Achter elk graf schuilt een familie die iemand verloor. Achter iedere naam schuilt een verhaal dat abrupt eindigde.

Juist daarom vraag ik mij af hoe wij vandaag naar vrijheid kijken.

De afgelopen jaren zie ik het politieke debat steeds vaker veranderen. De toon wordt harder. Groepen mensen worden tegenover elkaar gezet. Angst krijgt een steeds grotere plaats in gesprekken over de samenleving. Mensen worden beoordeeld op hun afkomst voordat zij als individu worden gezien. Woorden als veiligheid, identiteit en bescherming krijgen een betekenis die steeds vaker lijkt samen te vallen met de vraag wie wel en wie niet volledig bij onze samenleving zou horen.

Wanneer ik daarna terugdenk aan de beelden van Normandië, ontstaat bij mij een ongemakkelijk gevoel.

Ik zie jonge mannen die hun leven verloren in een strijd tegen een systeem dat mensen verdeelde op basis van afkomst, geloof en afkomst. Ik zie een oorlog waarin menselijke waardigheid opnieuw bevochten moest worden nadat zij stap voor stap was afgebroken. Juist daarom voelt het vreemd wanneer vrijheid vandaag opnieuw wordt voorgesteld als iets dat vooral bedoeld zou zijn voor een afgebakende groep mensen.

Vrijheid is een bijzonder begrip.

Zij bestaat alleen wanneer ook degene met wie wij verschillen dezelfde bescherming geniet als wijzelf. Zodra vrijheid afhankelijk wordt van afkomst, religie of huidskleur verandert haar betekenis. Dan ontstaat langzaam een samenleving waarin rechten niet langer vanzelfsprekend verbonden zijn aan mens-zijn, maar steeds nadrukkelijker aan de vraag tot welke groep iemand behoort.

Dat is precies waarom zulke films mij blijven raken.

Niet vanwege de explosies.

Niet vanwege de gevechten.

Ook niet vanwege de indrukwekkende filmtechniek.

Wat mij raakt, is het besef dat iedere generatie opnieuw moet bepalen wat zij met haar vrijheid doet. Vrijheid blijkt geen eindstation te zijn dat ooit bereikt werd en daarna voor altijd bleef bestaan. Zij vraagt onderhoud. Zij vraagt waakzaamheid. Zij vraagt burgers die bereid zijn verder te kijken dan hun eigen belang en die beseffen dat democratie veel kwetsbaarder is dan zij op rustige dagen lijkt.

Misschien ligt daarin wel de grootste betekenis van herdenken.

Niet alleen terugkijken naar wat ooit gebeurde, maar ook eerlijk onderzoeken welke keuzes wij vandaag zelf maken. Welke woorden wij gebruiken. Welke verhalen wij geloven. Welke mensen wij als vanzelfsprekend onderdeel van onze samenleving blijven zien en over wie wij steeds gemakkelijker spreken alsof zij buiten de kring van onze gezamenlijke verantwoordelijkheid vallen.

Een film kan de geschiedenis niet veranderen.

Een film kan ons wel herinneren aan de prijs die ooit betaald werd om vrijheid opnieuw mogelijk te maken.

Dat maakt Saving Private Ryan voor mij veel meer dan een oorlogsfilm. Het is een spiegel die de vraag terugkaatst waar iedere generatie vroeg of laat voor komt te staan.

Hoe zorgvuldig gaan wij eigenlijk om met de vrijheid die anderen ons hebben nagelaten?

Wanneer die vraag levend blijft, krijgen de verhalen van toen ook betekenis voor de wereld van vandaag.