Een plant kan prachtig groeien, vol groene bladeren zitten en er kerngezond uitzien, terwijl de werkelijke kracht zich ergens bevindt waar we nauwelijks naar kijken. Onder de grond, buiten ons gezichtsveld, ontwikkelen zich de wortels die bepalen hoe stevig de plant staat wanneer het weer omslaat. Dat beeld kwam onlangs voorbij in een filmpje dat mij aan het denken zette over persoonlijke ontwikkeling en vooral over de manier waarop ik als coach met mensen werk.

Het filmpje vertelt het verhaal van een advocaat en een leraar die naast elkaar wonen. Beiden planten dezelfde soort plant in hun tuin. De advocaat besteedt veel aandacht aan zijn plant. Hij geeft haar overvloedig water, verzorgt haar zorgvuldig en zorgt ervoor dat ze niets tekortkomt. De leraar doet het anders. Hij geeft zijn plant voldoende water om gezond te blijven en laat haar verder grotendeels haar eigen weg vinden.

Na enkele maanden lijkt de aanpak van de advocaat duidelijk succesvoller. Zijn plant is voller, groener en oogt sterker dan die van zijn buurman. Totdat er op een nacht een zware storm over hun tuinen trekt. De volgende ochtend blijkt de prachtige plant van de advocaat volledig ontworteld, terwijl de plant van de leraar nog stevig overeind staat.

Wanneer de advocaat vraagt hoe dat mogelijk is, legt de leraar uit dat zijn plant zelf naar water heeft moeten zoeken. Daardoor zijn haar wortels dieper de grond in gegroeid en heeft ze een stevigheid ontwikkeld die aan de buitenkant nauwelijks zichtbaar was.

Het is een eenvoudig verhaal, bedoeld om een gedachte over menselijke ontwikkeling zichtbaar te maken. Wat mij vooral aanspreekt, is dat de advocaat vanuit de beste bedoelingen handelde. Hij wilde zijn plant alles geven wat ze nodig had en deed zijn uiterste best om haar gezond te laten groeien. Toch nam hij daarmee ook iets weg wat de plant zelf had kunnen ontwikkelen.

Die gedachte brengt mij bij een ander voorbeeld dat ik ooit tegenkwam, over de ontwikkeling van kinderspeelrekken.

Vroeger bestonden er speelrekken die zo hoog en gevaarlijk waren dat een verkeerde val ernstige gevolgen kon hebben. Een kind dat daar vanaf viel, liep het risico zwaar gewond te raken. Zulke risico’s dragen weinig bij aan een gezonde ontwikkeling. Aan de andere kant zien we tegenwoordig speelomgevingen waarin zoveel mogelijk risico’s zijn beperkt. De toestellen zijn lager, de materialen zachter en de ondergrond is ontworpen om een val op te vangen. Dat is vanuit veiligheid begrijpelijk, terwijl ik me afvraag of we in onze behoefte om kinderen te beschermen altijd voldoende ruimte laten voor uitdaging.

Daartussen bevindt zich een speelrek dat hoog genoeg is om spannend te zijn en tegelijkertijd verantwoord blijft. Een kind moet nadenken over waar het zijn voeten neerzet, hoe het zijn evenwicht bewaart en hoeveel vertrouwen het heeft in zijn eigen mogelijkheden. Het kan een keer vallen, pijn ervaren en ontdekken dat het de volgende keer voorzichtiger moet zijn. Zo ontwikkelt het vaardigheden die moeilijk te leren zijn wanneer iedere uitdaging vooraf wordt weggenomen.

We kunnen ons afvragen of we in onze huidige samenleving niet steeds vaker proberen om kinderen te beschermen tegen ervaringen die juist belangrijk kunnen zijn voor hun ontwikkeling. Natuurlijk willen we voorkomen dat kinderen ernstig gewond raken of ervaringen opdoen die ze nog niet kunnen verwerken. Tegelijkertijd hoeven we niet ieder ongemak, iedere teleurstelling of iedere kleine tegenslag uit hun leven te verwijderen. Een kind dat nooit de gelegenheid krijgt om zelf iets moeilijks te overwinnen, mist ook de ervaring dat het daartoe in staat is.

En precies daar ligt voor mij de verbinding met coaching.

Als coach ontmoet ik mensen die ergens in hun leven tegenaan lopen. Ze zoeken naar antwoorden, willen iets veranderen of proberen beter te begrijpen waarom bepaalde patronen steeds terugkeren. Het zou verleidelijk kunnen zijn om vanuit mijn eigen ervaringen te vertellen hoe ik hun situatie zou aanpakken. Ik heb tenslotte ook een leven achter de rug, ervaringen opgedaan en inzichten ontwikkeld.

Alleen zou ik daarmee precies hetzelfde doen als de advocaat met zijn plant.

Wanneer ik iemand vertel wat ik in zijn situatie zou doen, geef ik hem mijn antwoord. Een antwoord dat is ontstaan vanuit mijn eigen geschiedenis, overtuigingen en manier van denken. Dat antwoord kan op zichzelf waardevol zijn, terwijl het niets hoeft te zeggen over wat voor de ander werkelijk passend is. Bovendien neem ik daarmee een deel van het denkproces over dat juist zo belangrijk kan zijn voor zijn persoonlijke ontwikkeling.

Daarom zie ik mijn rol als coach anders.

Ik bepaal niet welke richting iemand op moet en ik lever geen oplossingen aan die de ander vervolgens moet uitvoeren. Ik stel vragen, luister, daag uit en help iemand om zijn eigen gedachten en overtuigingen te onderzoeken. Daarbij kunnen vragen naar boven komen die iemand zichzelf nog nooit heeft gesteld. Waarom maak je deze keuze eigenlijk? Wat houdt je tegen? Welke overtuiging ligt onder die gedachte? En wat zou er gebeuren wanneer je het eens vanuit een ander perspectief bekijkt?

Het bijzondere aan zulke vragen is dat het antwoord niet van mij hoeft te komen. De ander krijgt de ruimte om zelf te zoeken, te twijfelen, opnieuw te kijken en uiteindelijk tot een inzicht te komen dat werkelijk van hemzelf is.

Dat vraagt ook iets van mij als coach. Wanneer iemand worstelt met een vraag en ik denk het antwoord al te kennen, moet ik de verleiding kunnen weerstaan om dat antwoord onmiddellijk te geven. Het vraagt geduld om iemand zijn eigen zoektocht te laten doorlopen, zeker wanneer je ziet dat die zoektocht moeite kost. Toch kan juist die moeite betekenisvol zijn.

Daarin zit voor mij een belangrijk onderscheid tussen helpen en overnemen. Helpen betekent dat je iemand ondersteunt bij zijn ontwikkeling. Overnemen betekent dat je een deel van die ontwikkeling uit handen neemt. Beide kunnen voortkomen uit oprechte betrokkenheid, terwijl de gevolgen op langere termijn heel verschillend kunnen zijn.

Natuurlijk heeft ieder mens zorg, aandacht en ondersteuning nodig. De leraar liet zijn plant ook niet verdrogen. Hij gaf haar voldoende water en zorgde ervoor dat ze kon blijven groeien. Op dezelfde manier betekent ruimte geven aan persoonlijke ontwikkeling niet dat iemand aan zijn lot wordt overgelaten. Juist de aanwezigheid van iemand die luistert, vertrouwen geeft en op het juiste moment een uitdagende vraag stelt, kan helpen om een moeilijke periode door te komen.

Ook vind ik het belangrijk om te beseffen dat tegenslag op zichzelf niemand automatisch sterker maakt. Niet iedere storm is leerzaam en niet iedere worsteling leidt tot groei. Wanneer problemen groter worden dan iemand kan dragen, kunnen ze juist schade veroorzaken. De kunst is om ruimte te bieden aan uitdagingen die iemand helpen zijn eigen mogelijkheden te ontdekken, met voldoende ondersteuning om niet verloren te raken in die zoektocht.

Dat is ook wat mij aanspreekt in het voorbeeld van het speelrek. Het kind hoeft niet beschermd te worden tegen iedere mogelijkheid om te vallen. Het heeft een omgeving nodig waarin het kan ontdekken wat het al kan, waar zijn grenzen liggen en hoe het verder kan komen. Iedere geslaagde poging draagt bij aan het vertrouwen in de eigen mogelijkheden. En iedere mislukte poging kan aanleiding zijn om opnieuw te kijken, iets aan te passen en het nog eens te proberen.

In coaching werkt dat volgens mij niet wezenlijk anders. Wanneer iemand zelf ontdekt waarom een bepaalde overtuiging hem beperkt, kan dat inzicht veel dieper doorwerken dan wanneer ik hem vertel dat die overtuiging niet klopt. Wanneer iemand zelf een oplossing vindt, ontstaat er ook het vertrouwen dat hij bij een volgend probleem opnieuw op zoek kan gaan.

Het gaat uiteindelijk om veel meer dan het oplossen van de vraag waarmee iemand bij mij binnenkomt. Het gaat om het ontwikkelen van het vermogen om toekomstige uitdagingen met meer vertrouwen tegemoet te treden.

Daarom vind ik Struggle Makes You Stronger zo’n treffende gedachte, zolang we begrijpen dat het niet gaat om het bewust opzoeken van pijn of het onnodig moeilijk maken van het leven. Het gaat om de ruimte die we onszelf en anderen gunnen om te leren van de moeilijkheden die onvermijdelijk op ons pad komen.

We kunnen iemand voortdurend vertellen welke weg hij moet nemen en waar hij onderweg moet oppassen. We kunnen ook naast hem blijven lopen, vragen stellen en hem helpen ontdekken hoe hij zijn eigen weg kan vinden.

Als coach kies ik bewust voor dat laatste.

Want uiteindelijk is het niet mijn bedoeling dat iemand leert vertrouwen op mijn antwoorden. Ik wil dat iemand leert vertrouwen op zijn eigen vermogen om antwoorden te vinden.

En wanneer er dan opnieuw een storm opsteekt, hoop ik dat iemand niet alleen terugdenkt aan wat we tijdens onze gesprekken hebben besproken, ook aan de kracht die hij tijdens zijn eigen zoektocht heeft ontdekt.

De diepste wortels groeien immers buiten ons gezichtsveld. We zien ze niet ontstaan en kunnen hun ontwikkeling niet voortdurend controleren. We kunnen wel de omstandigheden creëren waarin ze de ruimte krijgen om te groeien.

En daarin ligt voor mij de werkelijke betekenis van coaching.