Ik ben al jarenlang een groot bewonderaar van George Clooney. Natuurlijk vanwege zijn acteerwerk, zijn uitstraling en de prachtige films waarin hij heeft gespeeld, en zeker ook vanwege de manier waarop hij naar de wereld kijkt. Hij is iemand die zijn bekendheid gebruikt om zich uit te spreken over maatschappelijke ontwikkelingen, over macht, verantwoordelijkheid en de manier waarop wij met elkaar omgaan. Tijdens de uitreiking van zijn Lifetime Achievement Award in Venetië hield hij een toespraak die mij bijzonder raakte. In enkele minuten wist hij onder woorden te brengen wat mij al geruime tijd bezighoudt en waarover ik regelmatig schrijf.
Zijn woorden gaan over veel meer dan film of de erkenning van een indrukwekkende carrière. Ze gaan over de wereld waarin wij leven, over de angst die ons wordt aangepraat en over de mensen die proberen ons eraan te herinneren dat wij, ondanks onze verschillen, in wezen veel meer met elkaar gemeen hebben dan wij doorgaans denken.
Ik wil zijn toespraak hier graag integraal delen, in zijn oorspronkelijke Engelse woorden, omdat juist de eenvoud en de vanzelfsprekendheid waarmee hij zijn gedachten uitspreekt zo veelzeggend zijn.
George Clooney – Lifetime Achievement Award, Venice
You know, when they tell you that you’re going to be getting a Lifetime Achievement Award, there are really only two things that come to mind. The first is that what an incredible honor this is. And then the second is, do they know something that I don’t?
I’ve been an actor for 45 years now. And looking back, it sounds like it’s intentional, like I had a plan. But I didn’t. When you start reflecting on the years, you realize you really didn’t have a career as much as a series of happy accidents. And over time, you begin to realize that nobody arrives anywhere on their own. You don’t get here alone.
There’s something extraordinary about this place. For 90 years, people have come here from countries that don’t agree on politics, don’t agree on religion, they certainly don’t agree on language. And yet here we all are in Venice.
Here’s what I know. I’ve learned over all these years. Nobody laughs in a different language. Nobody cries in a different language. Parents worry the same. Kids dream the same.
Love looks remarkably similar, which makes it hard to believe that we’re as different as we’re constantly being told.
We’re living through a moment in time where people in charge, the people with the most money, are telling us to fear one another. Fear one another. But we know better than that, don’t we?
Because history does teach us a lesson. It teaches us something. The first people that authoritarians tried to shut down are not politicians. They’re journalists who ask questions. They’re the artists who refuse simple answers. They’re the filmmakers, writers, actors, and musicians… who insist that someone you never met is deserving of your empathy.
Stories are always dangerous to people who peddle in fear.
So yes, movies don’t stop wars, they don’t lower inflation, they don’t fix elections, but they do do something remarkable. They remind us that a stranger is never a stranger, and that he might just be the hero in somebody else’s story.
And if we can still sit together in the dark and care about people that we have never met, I think maybe we’ll be okay.
And I am appreciative of all of you reminding me that although none of us are going to get out of this alive, with determination and with love and with respect, as a society, we might just somehow get out of it intact.
De verhalen die onze samenleving bepalen
Wat mij in deze toespraak vooral raakt, is de verbinding die Clooney legt tussen angst en de verhalen die wij elkaar vertellen. Hij benoemt hoe machthebbers mensen tegenover elkaar kunnen plaatsen door voortdurend te benadrukken hoe verschillend zij zijn en hoeveel gevaar de ander zou vormen. Wie lang genoeg hoort dat een ander een bedreiging is, kan die ander uiteindelijk ook als een bedreiging gaan beschouwen. Zelfs wanneer daarvoor nauwelijks een feitelijke basis bestaat.
Ik zie dat mechanisme terug in de hedendaagse politiek, in het bijzonder bij extreemrechtse bewegingen die maatschappelijke onzekerheid verbinden aan vijandbeelden. Het mechanisme is overigens niet voorbehouden aan één politieke stroming. Ook andere vormen van extremisme kunnen gebruikmaken van angst, verdachtmakingen en het verdraaien van feiten. Mijn zorg richt zich op dit moment vooral op de invloed die extreemrechtse denkbeelden hebben op het publieke debat en de manier waarop ingewikkelde maatschappelijke problemen steeds opnieuw worden teruggebracht tot de schuld van een herkenbare groep mensen.
Het ingewikkelde is dat wij nauwelijks weten hoe we daarop moeten reageren. Wanneer een politicus een aantoonbare onwaarheid verspreidt, feiten uit hun verband haalt of een hele bevolkingsgroep verantwoordelijk stelt voor problemen die veel complexer zijn, ontstaat onmiddellijk de behoefte om dat te corrigeren. En terecht, want een samenleving waarin onwaarheden onweersproken blijven, loopt het risico dat herhaling uiteindelijk belangrijker wordt dan bewijs. Tegelijkertijd gebeurt er iets merkwaardigs zodra iedereen zich op die uitspraak stort. Journalisten onderzoeken haar, politici reageren erop, opiniemakers bespreken haar en op sociale media ontstaat een eindeloze stroom aan berichten waarin dezelfde bewering telkens opnieuw voorbij komt. Zelfs wanneer vrijwel iedereen probeert de uitspraak te weerleggen, heeft degene die haar deed bereikt dat het publieke gesprek volledig om zijn onderwerp draait.
Daar zit voor mij een van de moeilijkste dilemma’s van onze tijd. Hoe bestrijd je een leugen zonder haar voortdurend opnieuw onder de aandacht te brengen? Hoe voorkom je dat het corrigeren van onwaarheden uiteindelijk betekent dat anderen blijven bepalen waarover wij spreken? En hoe geef je voldoende aandacht aan echte maatschappelijke problemen zonder mee te gaan in de angstbeelden die eromheen worden gecreëerd?
De discussie over asiel en migratie laat zien hoe ingewikkeld dat is. Nederland kent reële vraagstukken rond opvang, huisvesting, integratie en de uitvoering van beleid. Die verdienen een serieus gesprek, waarin problemen worden erkend en oplossingen zorgvuldig worden onderzocht. Wanneer het onderwerp echter voortdurend wordt gepresenteerd als de verklaring voor vrijwel alles wat in onze samenleving misgaat, verdwijnen andere belangrijke kwesties naar de achtergrond. De problemen in het onderwijs, de toegankelijkheid van de gezondheidszorg, bestaanszekerheid, de woningmarkt en de kwaliteit van ons openbaar bestuur vragen eveneens onze aandacht. Een samenleving kan zich niet veroorloven haar volledige politieke energie te besteden aan het steeds opnieuw bespreken van één onderwerp, zeker wanneer de toon van dat gesprek vooral door angst wordt bepaald.
Juist daarom vind ik de woorden van Clooney over journalisten, schrijvers, kunstenaars en filmmakers zo belangrijk. Zij hebben de mogelijkheid om verhalen zichtbaar te maken die buiten de dagelijkse politieke strijd vallen. Verhalen waarin mensen een gezicht krijgen, waarin ingewikkelde situaties vanuit verschillende perspectieven worden bekeken en waarin de werkelijkheid de ruimte krijgt om ingewikkeld te zijn. Een journalist kan een onwaarheid onderzoeken en corrigeren, en tegelijkertijd zelf bepalen welke ontwikkelingen werkelijk een prominente plaats in de berichtgeving verdienen. Een kunstenaar kan ons laten voelen wat statistieken en politieke slogans nauwelijks kunnen overbrengen. Een schrijver kan ons meenemen in het leven van iemand die wij anders nooit zouden ontmoeten.
Dat vraagt ook iets van de manier waarop wij omgaan met onafhankelijke journalistiek, kunst en cultuur. Wanneer overheden besluiten op deze terreinen te bezuinigen, verdienen de gevolgen voor de maatschappelijke ruimte voor kritiek en verbeelding serieuze aandacht. Niet iedere bezuiniging heeft dezelfde achtergrond of bedoeling, en juist daarom is het belangrijk om zorgvuldig te kijken naar de keuzes die worden gemaakt. Een democratische samenleving heeft belang bij onafhankelijke stemmen die vragen blijven stellen, gevestigde opvattingen onderzoeken en ruimte bieden aan andere perspectieven. Ook wanneer die stemmen ongemakkelijk zijn voor degenen die de macht uitoefenen.
En uiteindelijk ligt die verantwoordelijkheid niet uitsluitend bij journalisten of kunstenaars. Wij bepalen zelf eveneens welke verhalen wij doorvertellen, welke uitspraken wij belangrijk maken en hoeveel ruimte wij geven aan mensen die vooral proberen anderen tegenover elkaar te plaatsen. Dat vraagt om een vorm van bewustzijn die verder gaat dan het herkennen van een onwaarheid. Het vraagt ook om de bereidheid onze aandacht te richten op de samenleving die wij willen ontwikkelen, op de problemen die werkelijk om oplossingen vragen en op de mensen die dagelijks proberen daar iets aan bij te dragen.
Ik zou graag zien dat meer mensen, vanuit verschillende politieke overtuigingen, hun stem laten horen voor een samenleving waarin feiten, nuance, menselijkheid en mededogen vanzelfsprekende uitgangspunten blijven. Waarin we problemen durven benoemen zonder groepen mensen tot zondebok te maken en waarin we elkaar blijven aanspreken op de verantwoordelijkheid die onze woorden met zich meebrengen. Dat betekent ook dat we bereid moeten zijn onze eigen overtuigingen kritisch te onderzoeken, want de verleiding om uitsluitend die informatie te geloven die ons eigen wereldbeeld bevestigt, is niet aan één politieke richting voorbehouden.
Clooney zegt ergens in zijn toespraak dat niemand in een andere taal lacht en niemand in een andere taal huilt. Ouders maken zich overal zorgen om hun kinderen en kinderen dromen overal over hun toekomst. Het is een eenvoudige observatie die iets wezenlijks blootlegt. Achter alle politieke overtuigingen, culturele verschillen en maatschappelijke tegenstellingen bevinden zich mensen met verlangens, onzekerheden, verdriet en hoop die opvallend veel op elkaar lijken.
Daarom hoop ik dat wij leren onze aandacht bewuster te verdelen. Dat wij onwaarheden blijven bestrijden en tegelijkertijd voorkomen dat degenen die ze verspreiden voortdurend de richting van ons gesprek bepalen. Dat wij ruimte blijven maken voor verhalen die ons inzicht geven in de wereld en in elkaar. En dat we blijven beseffen dat de kwaliteit van een samenleving uiteindelijk niet alleen wordt bepaald door de problemen die zij weet op te lossen, ook door de manier waarop mensen elkaar onderweg blijven behandelen.
Want wanneer angst voortdurend het verhaal bepaalt, wordt het steeds moeilijker om elkaar werkelijk te zien. De vraag die Clooney bij mij achterlaat, is daarom even eenvoudig als wezenlijk:
