De helm, de rotonde en het verkeerde cijfer

Een paar dagen geleden zag ik op Instagram een filmpje over de ontwikkeling van de militaire helm. Het ging over de Eerste Wereldoorlog en de invoering van de stalen helm bij Britse soldaten. Voor die tijd hadden soldaten nauwelijks bescherming tegen rondvliegende granaatscherven. Een scherf tegen het hoofd betekende daardoor vaak de dood. De stalen helm werd ingevoerd om soldaten daar beter tegen te beschermen.

Na de invoering gebeurde er iets opmerkelijks. In de ziekenhuizen kwamen meer soldaten terecht met hoofdwonden. Wie alleen naar die cijfers keek, kon concluderen dat de nieuwe helm kennelijk weinig verbetering bracht. Er waren tenslotte meer gewonde soldaten met hoofdletsel dan daarvoor. Tot iemand verder keek en zich afvroeg waar die extra gewonden vandaan kwamen. Het antwoord was even eenvoudig als belangrijk: een deel van deze soldaten zou zonder helm het ziekenhuis nooit hebben bereikt. Zij zouden op het slagveld zijn overleden. De helm zorgde dus voor meer gewonden in de ziekenhuisstatistieken, doordat mensen die eerder zouden zijn gestorven nu een hoofdwond overleefden.

Ik vond dat een mooi voorbeeld van hoe cijfers je op het verkeerde been kunnen zetten. Het cijfer zelf hoeft niet verkeerd te zijn. Er kunnen werkelijk meer soldaten met hoofdletsel in het ziekenhuis hebben gelegen. Het gaat mis wanneer we op basis van dat ene cijfer een conclusie trekken zonder te kijken naar wat er verder is veranderd. Zodra je ook naar het aantal gesneuvelde soldaten kijkt, krijgt hetzelfde cijfer ineens een heel andere betekenis.

Vanmorgen moest ik daar tijdens het rijden met de taxibus weer aan denken. Ik reed in de omgeving van Steenwijk over een weg die een tijd afgesloten was geweest en nu weer open was. De reden voor de werkzaamheden werd snel duidelijk, want er was een nieuwe rotonde aangelegd. Hier in Drenthe, Overijssel en Friesland kom ik ze voortdurend tegen. Tegelijkertijd zie ik op andere plekken, bijvoorbeeld in Apeldoorn, juist rotondes verdwijnen en vervangen worden door kruispunten met verkeerslichten.

Daar ontstond in mijn hoofd een verklaring voor die prachtig aansloot bij dat filmpje over de helm. Ik dacht dat rotondes mogelijk meer kleine aanrijdingen veroorzaken, terwijl de gevolgen daarvan veel minder ernstig zijn doordat het verkeer langzamer rijdt en auto’s onder een minder gevaarlijke hoek met elkaar in botsing komen. Meer blikschade dus, minder ernstig persoonlijk letsel. Vervolgens dacht ik aan Apeldoorn. Wat als daar precies dezelfde fout werd gemaakt als bij die helm? Je telt het aantal ongelukken, ziet dat het er meer zijn en concludeert dat de rotonde minder veilig is. Vervolgens haal je hem weg en leg je weer een kruispunt aan, terwijl je niet kijkt naar wat werkelijk belangrijk is: hoeveel mensen raken ernstig gewond of komen bij zo’n ongeluk om het leven?

Dat leek mij eigenlijk heel aannemelijk. In deze omgeving werden nieuwe rotondes aangelegd omdat ze veiliger zijn, terwijl ze in Apeldoorn op verschillende plekken juist verdwenen. Het zou zomaar kunnen dat twee wegbeheerders naar dezelfde werkelijkheid keken en door een andere manier van tellen tot een andere conclusie kwamen. De vergelijking met die helm leek ineens compleet. Meer gewonden in het ziekenhuis betekende niet dat de helm onveiliger was en meer kleine aanrijdingen zouden niet hoeven betekenen dat een rotonde onveiliger was. Als Apeldoorn alleen naar het aantal ongelukken keek, zouden de verkeerde cijfers uiteindelijk zelfs kunnen leiden tot een minder veilige verkeerssituatie.

Het was een mooi verhaal. Alleen bleek het niet te kloppen.

Onderzoek van SWOV laat zien dat het vervangen van kruispunten door rotondes gemiddeld ook het aantal ongevallen verlaagt. In Nederlands onderzoek nam het aantal ongevallen na aanleg van een rotonde aanzienlijk af en daalde vooral het aantal ernstige slachtoffers sterk. Een groter onderzoek naar 2.009 Nederlandse kruispunten die tussen 1999 en 2005 tot rotonde werden omgebouwd, liet een daling zien van 76 procent van het aantal verkeersdoden en 46 procent van het aantal geregistreerde verkeersdoden plus ziekenhuisgewonden. De lagere snelheid en het kleinere aantal conflictpunten spelen daarin een belangrijke rol.

Ook mijn gedachte over Apeldoorn bleek niet te kloppen. De gedocumenteerde reden om daar op verschillende plekken rotondes te vervangen door kruispunten met verkeerslichten is vooral capaciteit en doorstroming. Op drukke stedelijke wegen kan een rotonde op een gegeven moment de hoeveelheid verkeer niet meer verwerken. Met verkeerslichten kunnen verkeersstromen bovendien actief worden geregeld en op elkaar worden afgestemd. De gemeente keek dus niet naar een groter aantal kleine ongelukken en trok daaruit de conclusie dat rotondes onveilig waren. Ik had zelf een verklaring bedacht die uitstekend bij mijn verhaal paste en vervolgens bleek de werkelijkheid anders in elkaar te zitten.

Daar werd het voor mij eigenlijk interessanter. Ik had een gedachte die logisch klonk en die bovendien prachtig aansloot bij het filmpje dat een paar dagen eerder mijn aandacht had getrokken. Vervolgens ging ik cijfers zoeken en ontdekte ik dat die mijn gedachte niet ondersteunden. Vanaf dat moment kon ik twee dingen doen. Ik kon mijn verhaal aanpassen aan de cijfers of verder zoeken tot ik ergens een cijfer vond waarmee ik mijn oorspronkelijke verhaal alsnog overeind kon houden.

Dat laatste gebeurt in de politiek voortdurend. Vooral binnen radicaal- en extreemrechts zie ik hoe cijfers worden gebruikt om een beeld over migratie, asiel, criminaliteit, Europa of woningnood te ondersteunen. PVV, Forum voor Democratie en JA21 zijn daar voor mij duidelijke voorbeelden van. Ook bij BBB en politici als Mona Keijzer zie ik die manier van redeneren terug. Het bijzondere is dat daarvoor lang niet altijd een cijfer verzonnen hoeft te worden. Een bestaand cijfer is veel bruikbaarder, want daarmee kun je altijd zeggen dat het gewoon in de officiële stukken staat.

De PVV schreef bijvoorbeeld in het verkiezingsprogramma van 2023 dat 75 procent van alle woningen die de komende jaren zouden worden bijgebouwd voor migranten bedoeld was. Dat percentage van 75 procent kwam ergens vandaan. Het was gebaseerd op het aandeel van migratie in de verwachte bevolkingsgroei. Alleen zegt het aandeel van migratie in bevolkingsgroei iets anders dan het aandeel migranten in de woningbouw. Pointer rekende de bewering na en concludeerde dat die voorstelling niet klopte.

Het doet mij denken aan die helm. Je hoeft niet te zeggen dat er tweehonderd gewonde soldaten in het ziekenhuis liggen wanneer het er honderd zijn. Je kunt gewoon vertellen dat er honderd liggen. Vervolgens vertel je niet hoeveel soldaten vroeger overleden voordat ze het ziekenhuis bereikten. Het cijfer dat je noemt is waar en het beeld dat bij mensen ontstaat kan toch verkeerd zijn.

JA21-leider Joost Eerdmans zei tijdens de verkiezingscampagne van 2025 dat er nog steeds duizend asielzoekers per week naar Nederland kwamen. Op het moment waarop hij dat zei, lag het wekelijkse aantal inderdaad rond de duizend. Alleen waren dat vrijwel de enige weken van dat jaar waarin dat niveau werd bereikt en ligt de instroom in het najaar vaker hoger. Over het hele jaar bekeken lag het aantal lager en was de ontwikkeling juist dalend. Je kunt dus een correct cijfer noemen en tegelijk een beeld neerzetten dat veel groter is dan de werkelijkheid die achter dat cijfer ligt.

Het verhaal rond Dilan Yeşilgöz en haar uitspraken over “nareis op nareis” gaat nog een stap verder. Zij sprak over duizenden mensen die via gestapelde gezinshereniging naar Nederland zouden komen. Later bleek uit gegevens van de IND dat het om ongeveer 70 tot 100 gevallen per jaar ging. Over vier jaar waren 780 gestapelde verzoeken ingewilligd. Yeşilgöz erkende uiteindelijk in de Tweede Kamer dat zij het verkeerde getal bij het verkeerde onderwerp had genoemd en zei daarbij dat zij dit niet bewust had gedaan.

Daar mag iedereen zelf zijn oordeel over vormen. Mijn oordeel is dat politici heel goed weten wat cijfers met een politiek verhaal kunnen doen. Zij beschikken over beleidsstukken, ambtenaren, onderzoekers en dossiers en weten hoe belangrijk de keuze van een getal, een periode en een vergelijking is. Wanneer cijfers keer op keer precies zo worden gekozen dat ze angst voor migratie, asiel of verlies van de eigen samenleving ondersteunen, zie ik dat niet als een toevallige reeks ongelukkige vergissingen. Ik zie daarin een bewuste politieke keuze. Juist binnen radicaal- en extreemrechtse politiek herken ik dat patroon steeds opnieuw.

Daarmee zeg ik niet dat problemen rond migratie, asiel of criminaliteit niet bestaan. Natuurlijk bestaan die. Juist daarom moeten we er eerlijk over kunnen praten. Een probleem wordt niet duidelijker door alleen de cijfers te gebruiken die het groter laten lijken. Wie werkelijk wil begrijpen wat er gebeurt, moet ook bereid zijn cijfers te bekijken die minder goed in het eigen verhaal passen.

Dat geldt net zo goed voor mijzelf. Vanmorgen dacht ik dat ik een prachtige vergelijking had gevonden tussen een helm uit de Eerste Wereldoorlog en een rotonde bij Steenwijk. Sterker nog, ik dacht zelfs al te weten waarom Apeldoorn rotondes verwijdert. Ik had het verhaal in mijn hoofd eigenlijk al rond. Meer kleine ongelukken, minder ernstig letsel en een gemeente die naar mijn idee naar het verkeerde cijfer keek. Alleen zeiden de cijfers iets anders en bleek ook de reden achter de keuzes in Apeldoorn een andere te zijn. Daarmee moest mijn verhaal veranderen.

Voor mij zit daar uiteindelijk het verschil. We kijken allemaal met onze eigen ideeën naar de werkelijkheid. We hebben verwachtingen en overtuigingen en daardoor zien we sneller dingen die daarbij aansluiten. Daar ontkom ik net zo min aan als ieder ander. De verantwoordelijkheid begint bij wat je doet wanneer de cijfers je geen gelijk geven. Zoek je verder naar een getal waarmee je alsnog kunt bewijzen wat je al dacht, of accepteer je dat je gedachte niet klopte en pas je haar aan?

De soldaat die met hoofdletsel in het ziekenhuis ligt, bestaat echt. Zijn verwonding bestaat ook. Alleen kun je aan zijn ziekenhuisbed niet zien hoeveel mensen dankzij diezelfde helm niet zijn gestorven. Daarvoor moet je verder kijken dan het cijfer dat voor je ligt.

Dat probeer ik voortaan ook te doen wanneer een politicus mij vertelt dat een percentage bewijst hoe groot een probleem is. Ik wil weten waar dat percentage vandaan komt, welke periode is gekozen, waarmee het wordt vergeleken en welke cijfers niet worden genoemd. Want een cijfer kan volledig waar zijn en ons toch een werkelijkheid laten zien die niet bestaat.

Cijfers liegen niet. De waarheid zit in de context waarmee we ze vertellen.

Bronnen

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie gegevens worden verwerkt.