Morgen zou mijn vader jarig zijn geweest.

Zo’n datum blijft bestaan, ook wanneer degene bij wie hij hoort er al jaren niet meer is. Hij staat nog steeds op de kalender, alleen verandert de betekenis ervan. Er hoeft niets gevierd te worden en toch is het geen gewone dag. Een verjaardag wordt een herinnering aan iemand die er was, aan waar je vandaan komt en onvermijdelijk ook aan familie.

Daarom bleef juist deze week een oud spreekwoord bij me hangen: Bloed is dikker dan water!

We weten vrijwel allemaal wat ermee bedoeld wordt. Familie gaat voor. Uiteindelijk zijn het de bloedbanden die het sterkst zijn. Vrienden kunnen komen en gaan, geliefden eveneens, collega’s en kennissen verdwijnen uit beeld, terwijl familie familie blijft. Je deelt immers iets wat met niemand anders gedeeld kan worden: afkomst.

Alleen blijkt rond dat eenvoudige spreekwoord een opmerkelijk verhaal te zijn ontstaan.

Een spreekwoord dat verkeerd begrepen zou zijn

Wie online zoekt naar de oorsprong van ‘bloed is dikker dan water’, komt al snel een veel interessantere versie tegen: The blood of the covenant is thicker than the water of the womb. Vrij vertaald: het bloed van het verbond is dikker dan het water van de baarmoeder. Dat verandert de betekenis wel volledig. Niet familie zou volgens die uitleg de sterkste band zijn. Juist de banden die we zelf aangaan zouden belangrijker zijn dan de familie waarin we toevallig geboren worden. Het ‘bloed van het verbond’ zou staan voor mensen die bewust voor elkaar kiezen, terwijl het ‘water van de baarmoeder’ verwijst naar biologische verwantschap.

Het klinkt prachtig… Het klinkt zelfs zo prachtig dat het voortdurend wordt doorverteld als de oorspronkelijke betekenis van het spreekwoord. We zouden eeuwenlang slechts een ingekorte versie hebben gebruikt en daarmee precies het tegenovergestelde zijn gaan zeggen van wat ooit bedoeld werd. Er is alleen één probleem: Er is weinig reden om aan te nemen dat dit waar is.

De mythe blijkt zelf een mythe

Oude varianten van het idee dat bloed zwaarder weegt dan water bestaan al eeuwen. De precieze woorden veranderen door de tijd en per taal, zoals dat met spreekwoorden vaker gebeurt, terwijl de gedachte herkenbaar blijft: verwantschap schept een bijzondere verplichting. De uitgebreide versie over the blood of the covenant en the water of the womb duikt veel later op. Voor de populaire bewering dat dit de oorspronkelijke volledige tekst was die later verkeerd werd ingekort, ontbreekt overtuigend historisch bewijs.

Dat maakt dit een bijzonder aardige Mythbuster.

Want de mythe die we zouden gaan ontmaskeren, blijkt niet de oorspronkelijke mythe te zijn. ‘Bloed is dikker dan water’ betekende waarschijnlijk helemaal niet oorspronkelijk dat gekozen verbondenheid boven familie stond. De oude betekenis ligt veel dichter bij hoe wij het spreekwoord tegenwoordig gebruiken. Familie weegt zwaar. Daarmee zou deze Mythbuster klaar kunnen zijn. Alleen begint daar voor mij juist het interessantere gedeelte.

Want is het spreekwoord ook waar?

Een spreekwoord kan eeuwenoud zijn en nog steeds geen natuurwet vormen. Familie is een merkwaardige vorm van verbondenheid. Niemand kiest bij zijn geboorte zijn vader, moeder, broer of zus. We worden ergens neergezet en vanaf dat moment delen we een geschiedenis. Dezelfde ouders. Dezelfde huizen. Dezelfde vakanties. Dezelfde ruzies aan tafel. Dezelfde verhalen waarvan buitenstaanders nooit helemaal zullen begrijpen waarom iedereen moet lachen zodra één bepaald woord valt. Later komen daar partners bij, kinderen, carrières, overtuigingen, teleurstellingen en levens die steeds minder vanzelfsprekend parallel lopen. De bloedband blijft. De verbondenheid niet noodzakelijk.

Misschien is dat wel de ongemakkelijke kant van het spreekwoord. Bloed verdwijnt niet wanneer mensen uit elkaars leven verdwijnen. De verwantschap blijft bestaan, ook wanneer de verbondenheid dat niet meer doet. Dezelfde ouders, dezelfde jeugd en dezelfde verhalen maken mensen tot familie. Ze garanderen niet dat mensen elkaar een leven lang blijven vinden. Familie ontstaat zonder dat iemand ervoor kiest. Wat daarna van die verbondenheid overblijft, wordt mede bepaald door keuzes die mensen wél maken. Dat maakt bloed tegelijkertijd heel sterk en verrassend kwetsbaar.

De mensen die kiezen om te blijven

Daartegenover staat vriendschap: Een goede vriend hoefde nooit te blijven. Er was geen gezamenlijke achternaam die hem daartoe verplichtte. Geen stamboom waarin zijn naam automatisch naast de jouwe terechtkwam. Geen familierelatie die bij iedere ontmoeting opnieuw bevestigde dat jullie bij elkaar hoorden. Vriendschap moet die plek op een andere manier verdienen.

• Door tijd.
• Door gesprekken.

Door samen lachen om dingen die niemand anders begrijpt. Door naast iemand te zitten wanneer er weinig te lachen valt. Door elkaar jarenlang soms veel en soms nauwelijks te spreken en toch te weten dat één telefoontje genoeg is. Door elkaar de waarheid te kunnen zeggen zonder dat daarmee onmiddellijk de relatie op het spel staat. Vooral door steeds opnieuw te kunnen vertrekken en het niet te doen. En dan zijn er mensen met wie je geen druppel bloed deelt, die door de jaren heen zo dichtbij zijn komen te staan dat het onderscheid bijna vreemd begint te voelen. Niet omdat een stamboom hen die plaats gaf, wel omdat het leven dat deed. Dat verklaart voor mij waarom die moderne versie van het spreekwoord zoveel aantrekkingskracht heeft. The blood of the covenant is thicker than the water of the womb. Historisch waarschijnlijk onzin. Menselijk helemaal niet zo gek.

Wat blijft….

Morgen zou mijn vader dus jarig zijn geweest. Zijn verjaardag staat nog steeds ergens in mijn hoofd genoteerd, zoals data van mensen die belangrijk zijn geweest zich kennelijk niet zomaar laten wissen. Zijn overlijden heeft de familieband niet opgeheven. Dat kan ook niet.

Hij blijft mijn vader, zoals familie familie blijft.

Tegelijkertijd zegt het bestaan van een bloedband nog niets over nabijheid. Dezelfde oorsprong is geen garantie voor dezelfde bestemming. Mensen kunnen uit hetzelfde gezin vertrekken en uiteindelijk op totaal verschillende plaatsen terechtkomen. Ze kunnen elkaar onderweg blijven vasthouden, elkaar opnieuw vinden of elkaar kwijtraken.

De geschiedenis die ze delen, verdwijnt daardoor niet. Het heden kan wel veranderen.

Misschien hoeven we daarom helemaal niet te kiezen tussen bloed en water. Het spreekwoord probeert een rangorde aan te brengen waar het leven die lang niet altijd kent. Sommige mensen zijn ons dierbaar omdat we met hen verbonden geboren werden. Andere mensen worden ons dierbaar omdat we onderweg met hen verbonden raakten. En een enkeling krijgt uiteindelijk een plaats waarvan je nauwelijks nog kunt uitleggen tot welke categorie hij behoort.

Dus nee, de vaak gedeelde ‘oorspronkelijke’ versie van bloed is dikker dan water blijkt waarschijnlijk niet oorspronkelijk te zijn.

Mythe ontkracht, alleen blijft na die ontmaskering een veel interessantere waarheid over.

Bloed kan verklaren waarom iemand voor altijd bij je hoort. Het kan niet afdwingen hoe dichtbij iemand staat.