Een jurk aantrekken terwijl buiten de granaten vallen. Je haar verzorgen terwijl ergens verderop in de stad mensen dekking zoeken. Op een podium stappen, glimlachen en jezelf laten zien terwijl niemand weet wat de volgende dag zal brengen. Vanuit de veiligheid van ons eigen leven kan zoiets bijna onbegrijpelijk klinken. Toch gebeurde het in 1993, midden in het belegerde Sarajevo.

Het is het verhaal achter Miss Sarajevo, het nummer dat U2 onder de naam Passengers samen met Luciano Pavarotti uitbracht. Een lied dat ik al langer kende en mooi vond, terwijl de geschiedenis erachter het een betekenis geeft die veel verder reikt dan muziek alleen.

Sarajevo werd tijdens de oorlog in Bosnië jarenlang belegerd. Vanaf de heuvels rondom de stad werd geschoten. Straten werden gevaarlijke plekken, water en elektriciteit waren onzeker en gewone dagelijkse bezigheden konden plotseling levensgevaarlijk worden. Mensen leefden niet ergens achter een frontlinie. Het front liep dwars door hun straten, huizen en levens.

En midden in die werkelijkheid werd een missverkiezing georganiseerd.

Het klinkt bijna absurd. Alsof schoonheid, jurken en een podium onmogelijk kunnen bestaan naast sluipschutters, explosies en angst. Juist daarin ligt iets dat mij diep raakt. De jonge vrouwen die daar stonden, deden veel meer dan deelnemen aan een verkiezing. Ze lieten zien dat een mens zich niet volledig laat reduceren tot slachtoffer van de omstandigheden waarin hij terechtkomt.

Aan het einde stonden de deelneemsters samen op het podium met een boodschap die inmiddels onderdeel is geworden van de geschiedenis van Sarajevo:

Don’t let them kill us.

Een eenvoudige zin die ineens alles verandert.

Want achter de beelden van oorlog verdwijnen mensen gemakkelijk in aantallen. We horen hoeveel doden zijn gevallen, hoeveel gewonden er zijn, hoeveel huizen zijn vernietigd en hoeveel mensen zijn gevlucht. Cijfers helpen ons om de omvang van een ramp te begrijpen, terwijl ze tegelijkertijd iets kunnen wegnemen. Achter ieder getal bevindt zich iemand die die ochtend opstond met gedachten, verlangens, irritaties, herinneringen en plannen. Iemand die verliefd kon zijn. Iemand die zijn haar wilde doen. Iemand die wilde lachen met vrienden. Iemand die gewoon naar huis wilde.

Miss Sarajevo brengt mij steeds opnieuw bij die menselijke werkelijkheid.

Bono stelt in het lied voortdurend vragen over tijd. Is dit een tijd om afstand te bewaren? Is dit een tijd om je gezicht op te maken? Is dit een tijd om te winkelen? Is dit een tijd om je haar te laten doen?

Op papier lijken het bijna oppervlakkige vragen. Tegen de achtergrond van Sarajevo worden ze existentieel.

Wanneer is het eigenlijk tijd om te leven?

We hebben de neiging het gewone leven als vanzelfsprekend te beschouwen zolang alles goed gaat. Een kop koffie drinken, muziek luisteren, iemand aanraken van wie je houdt, een mooie jurk aantrekken, lachen om iets onbenulligs of uren praten over zaken die morgen alweer vergeten zijn. Pas wanneer zulke dingen niet langer vanzelfsprekend zijn, ontdekken we hoeveel betekenis erin verborgen zat.

De inwoners van Sarajevo bleven tijdens het beleg theater maken. Muzikanten bleven spelen. Mensen trouwden. Ze ontmoetten elkaar. Ze probeerden cafés open te houden. Kinderen speelden waar dat mogelijk was. En jonge vrouwen organiseerden een missverkiezing.

Dat kun je zien als ontkenning van de werkelijkheid. Ik zie er juist iets anders in.

Een oorlog probeert niet alleen gebouwen te vernietigen. Geweld probeert uiteindelijk ook het gewone leven onmogelijk te maken. Het maakt de straat gevaarlijk, de toekomst onzeker en vertrouwen kwetsbaar. Het dwingt mensen hun aandacht volledig te richten op overleven. Wanneer dat lang genoeg duurt, dreigt een mens steeds meer samen te vallen met zijn angst.

Juist dan kan het voortzetten van het gewone leven een vorm van verzet worden.

Niet omdat een jurk een granaat tegenhoudt. Niet omdat muziek een sluipschutter tot zwijgen brengt. Wel omdat degene die muziek blijft maken weigert zijn menselijkheid af te staan aan degene die hem angst wil aanjagen.

Daar krijgt schoonheid ineens een andere betekenis.

Schoonheid is dan geen luxe die alleen thuishoort in rustige tijden. Ze kan een manier worden om te zeggen: ik ben hier nog. Ik ben meer dan wat jij mij aandoet. Mijn leven bestaat uit meer dan angst. Ik heb nog steeds verlangens, waardigheid, liefde, humor en dromen.

Dat maakt die missverkiezing voor mij zo indrukwekkend.

En vervolgens komt in Miss Sarajevo de stem van Luciano Pavarotti.

Het nummer verandert.

Waar Bono vragen stelt, klinkt Pavarotti alsof hij iets bezingt wat nauwelijks meer in gewone woorden te vatten is. Zijn stem tilt het verhaal weg uit die ene stad en die ene oorlog. Ineens hoor ik niet alleen Sarajevo. Ik hoor verlangen. Afwezigheid. Liefde. Het wachten op iemand. De behoefte om gezien te worden. Het verdriet van mensen die elkaar kwijtraken terwijl ze elkaar juist willen vasthouden.

Daar gebeurt iets wat muziek op haar beste momenten kan doen.

Geschiedenis wordt weer menselijk.

We kennen oorlog vaak achteraf. We lezen boeken, bekijken documentaires en leren jaartallen. Daardoor ontstaat onbedoeld afstand. Sarajevo wordt dan een hoofdstuk uit de jaren negentig. Een conflict met politieke oorzaken, militaire ontwikkelingen en internationale besluitvorming.

Een lied kan die afstand in enkele minuten doorbreken.

Ineens staat daar geen historische gebeurtenis meer. Daar staat een jonge vrouw op een podium in een belegerde stad. Ze wil leven. Ze wil mooi zijn. Ze wil verliefd worden. Ze wil oud worden. Ze wil een toekomst die op dat moment allesbehalve vanzelfsprekend is.

En ergens buiten die stad kijkt de wereld toe.

Ook daarin zit een ongemakkelijke laag van Miss Sarajevo. De mensen in Sarajevo waren niet onzichtbaar. Hun ellende speelde zich niet af in een tijd zonder televisie, fotografie of internationale journalistiek. Europa wist wat er gebeurde. De beelden kwamen onze huiskamers binnen. We konden kijken naar een stad waarin mensen probeerden te overleven en tegelijkertijd hun gewone leven vast te houden.

De woorden Don’t let them kill us waren daarom niet alleen een boodschap aan degenen die Sarajevo belegerden.

Ze waren ook gericht aan ons.

Kijk niet alleen.

Vergeet ons niet.

Zie ons als mensen.

Die gedachte reikt verder dan Sarajevo. Ook vandaag komen oorlogen, vluchtelingen, bombardementen en menselijk verdriet dagelijks via schermen ons leven binnen. De hoeveelheid beelden is zo groot geworden dat afstand bijna een vorm van zelfbescherming kan worden. We kijken, lezen, voelen kort iets en gaan vervolgens verder met de dag.

Dat is begrijpelijk. Niemand kan voortdurend al het verdriet van de wereld dragen.

Toch vraagt Miss Sarajevo iets anders van ons. Niet dat wij ieder conflict persoonlijk oplossen. Wel dat we blijven zien dat achter iedere oorlog mensen wonen die in wezen precies dezelfde gewone dingen verlangen als wij.

Veilig thuiskomen.

Iemand liefhebben.

Muziek horen.

Samen eten.

Lachen.

Mooi gevonden worden.

Morgen wakker worden.

Daarom raakt het verhaal achter dit lied mij zo. Niet alleen vanwege de oorlog en ook niet alleen vanwege de indrukwekkende combinatie van U2 en Pavarotti. Het raakt mij omdat het iets vertelt over de ongelooflijke vasthoudendheid waarmee mensen mens proberen te blijven.

We denken bij verzet vaak aan grote gebaren. Aan demonstraties, politieke toespraken, barricades en mensen die openlijk tegenover macht gaan staan. Toch kan verzet ook verrassend klein en menselijk zijn.

Een cello bespelen.

Een theater openen.

Een bruiloft vieren.

Lipstick aanbrengen.

Een jurk aantrekken.

Op een podium stappen.

En weigeren om de angst het laatste woord te geven.

De vrouwen van Miss Sarajevo konden de oorlog niet stoppen. Hun verkiezing veranderde de militaire werkelijkheid niet. Toch hebben ze iets achtergelaten wat ruim dertig jaar later nog steeds wordt herinnerd. Niet omdat iemand nog weet wie volgens de jury de mooiste vrouw van Sarajevo was.

We herinneren ons dat ze daar stonden.

Levend.

Zichtbaar.

Menselijk.

Dat is uiteindelijk wat ik hoor wanneer Miss Sarajevo speelt. Geen lied over een missverkiezing en zelfs geen lied dat uitsluitend over Sarajevo gaat. Ik hoor een herinnering aan iets wat wij gemakkelijk vergeten wanneer het leven rustig is: dat onze menselijkheid niet alleen zichtbaar wordt in grote beslissingen en gewichtige momenten. Ze woont ook in alles wat klein, gewoon en kwetsbaar lijkt.

In liefde, schoonheid, muziek, aandacht en de eenvoudige behoefte om samen te zijn.

En als een mens zelfs midden in een belegerde stad ruimte probeert te bewaren voor die dingen, zegt dat iets over hun werkelijke waarde.

Leven is doorgaans iets wat we gewoon doen.

Tot iemand probeert het van ons af te nemen.

Dan kan doorgaan met leven ineens een daad van verzet worden.